Yusif qələmi
Bir
sözündən beş göz açan, on beş məna
saçan qələm...
Bu məqamda onun Anarın
“Adamın adamı” kitabına yazdığı yarım səhifəlik
möhtəşəm “ön söz”ü yadıma
düşdü. Bu da xatirimə gəldi ki, o vaxt o
yazını oxuyanda tələbə yoldaşlarıma dedim:
“Adamın yazanı!..”
O, tək elə Yusif deyildi - Yusif Səməd
oğlu, Yusif Səmədoğlu (!) idi. Açmasına ehtiyac
varsa; yar-yaraşıqlı uşaqlıq, bəxtli
cavanlıq, məşhur ahıllıq...
Deyim ki, ikibaşlı münasibətdən, ikili standartdan tam uzaq olan bu “üçbaşlı” təyin-düyünlər sözügedən mahir redaktorun, görkəmli ədibin, məharətli ssenaristin həyat və yaradıcılığını mətbubamətbu, kitabbakitab, ekranbaekran izləyib (ənənəvi “qarabaqara” zərfi üçün qəribsəyənlərin xatirinə, “arabaara” sözünün də xatırlada bilərəm). Onlarca digər media-biblio-filmo-qrafiyalarını istisna etsək, Yusif Səmədoğlunu publisistika-ədəbiyyat-kinematoqrafiya üçbucağının üç ən güclü ismindən biri kimi dəyərləndirmək olar. Məsələ burasındadır ki, o, elə həmin sahələrin özlərində də “trio”ları ilə seçilir. Baş redaktorluğu - “Azərbaycanfilm” (ssenari redaksiyasında - 1965-69) - “Ulduz” (1976-87) - “Azərbaycan” (1987-...). Sonuncu mötərizədəki “xronoloji” nöqtələr “ömrünün son aylarınadək” deməkdir. Kitabları - “Qalaktika” (1973) - “Qətl günü” (1987) - “Deyilənlər gəldi başa” (1999). Ssenariləri - “Yeddi oğul istərəm” (1970) - “Səmt küləyi” (1973) - “Qətl günü” (1990).
O, manera-mahiyyətcə, sirr-siyasətcə “alt” sovetin bir qədər üzə çıxmaqda olan dövrünün - “60-cı illər” sərlövhəli Azərbaycan ədəbi Zamanının ən seçkin xüsusi şəxs və məxsusi işarə əvəzliklərindən - ayrıca “O”-larından idi. O, dövrün ədəbi-ictimai təsəvvüründə ayrı-ayrı özəl üslub, milli aura-arena, ədəbi yeniyetmələrə qəyyumluq, gəncliyə örnək komandirlərindən sayılırdı. O, indiki “canlı yayın” ayın-oyunlarından məhrum bir dövrün daim gündəmdə olan sayın “qələm əhli”lərindən idi. Səsləri öz ədəbiyyatımızın bütün canına-qanına işləyən, sədaları sovet ədəbiyyatının ucqarlarında eşidilən “beş-on”lardan (lətifəsi müasir bir teleproqramda SMS-lə şöhrətlənən “Onlar”dan iraq!) idi. “Qlavlit-senzura”larda qaralarına, bəzən də üzlərinə barmaq silkələnsə də, bütün ölkə içrə barmaqla sayılanlardan idi. Öz qələmləri ilə ayrıca bir ədəbi-bədii xalq yaratmağa girişib, müstəqil bir ədəbiyyat ölkəsi, mədəniyyət məmləkəti qurmaq istəyən ziyalı-ədiblərdən idi.
“İdi”, “biri idi”, “idilər” dediyim o “qaymaq”ları - “mini-toplumu” o vaxtlar hərə bir sayda görüb-hesablayırdı, mənsə -
“Yeddilər” kimi...
Ürəklərinin dərin guşələrində “ədəbi lider”lik iddiaları olsa da, o yeddilər xarizma çığır-bağırlarına, anti-təvazö nağıllarına yol vermirdilər. Bir az o vaxtkı, bir çox da bu vaxtkı bəziləri kimi, öz həmkarı olan “nay”lara “sən tərifləmə, mən mədhiyyələyəcəyəm!”, “nanay-nanay”lara “siz qımıldanmayın, mən gumbuldayacağam!” - deyə, mətbu-şötdəmələrə, “tele-qalmaqal”lara qol qoymurdular.
O yeddilərdən
Məmməd Araz deyirdi:
“Görüm ayılmasın - gec ayılanlar!”. Anar
yazırdı: “Qəzetimizdə səhv getmişdir:
“Hər şey zəhləmgetmişlərindir!”
əvəzinə, oxunmalıdır: “Hər şey zəhmətkeşlərindir!”. Əkrəm
Əylislinin qələm-qanı ilə böyüməkdə
olan sütül bir bacoğlu, ona qədər yazısına pozu
olmayan əlmuzdu(r)
yazıçılarımızın yaratdıqları əmək-xərək-çəpik
qəhrəmanlarından fərqli bir qürurlu kişiyə -
bığlı-saqqallı dayısına pasibanlıq edirdi: “Dayı, ağlama, ay dayı...”. Elçin
sığalsız, sevgisiz, məhəbbətsiz
böyük ölkənin Azərbaycan
“kilkə”sinin cayıl vətəndaşına - quru yurdda qalıb qurdalanan Baladadaşa
üzdə toy tutub,
içdə “vay” edirdi.
Yusif Səmədoğlu
“Get, komsomol... get. Sarı
Şəmistana de ki, öldürdüm Gəray
bəyi... Qanına qəltan elədim!”
gülüşləri, sarkazmları
çıldırırdı. Vaqif Səmədoğlu öz məzarına başdaşı
əvəzinə, ayaqqabılarının
qoyulmasını vəsiyyət
edirdi ki, “dünyanın ən ağır qantelindən ağır” telefon dəstəyindən bəd
xəbər eşidəsi
ayağıyalınlar onu
geyib, hadisə yerinə gedə bilsinlər. Ətrafındakı
“lilpar-lilpar”, “löyün-löyün”
okey-lakeyliklərdən pisikən,
türkicə “kəndi”nə
gəlib, azəricə
çıxıb kəndinə
gedən Musa Yaqub isə, o sarıqulaq, qarabaş, dara-baradaş aləmə baxıb-baxıb,
belə bir eks-təbii qərara (və öz həmkarlarından birinin
“...karandaşı, naşı,
oğrubaşı, daşı
göyərdi” rədiflərinə
rəğmən əks-təbdili
bir hökmə) gəldi ki, yox, qardaş, “Bu dünyanın qara daşı göyərməz!..”
İkisi rəhmət-cənnətdə, qalan beşi isə hələ də fəal sənətdə olan o
“60-cılar” o vaxtlar alayı
bir “yeddi yoldaş” olub bu milləti bəyazlı-istiqlallı, üçrəng
bayraqlı bir yola düzəldirdilər...
Bu “məqsədyönlü”
girişdən sonra -
Keçək mətləbə
Oxucuların ən ucqar hislərinə də əsər edən əsərlərindən söhbət
açaq. “Qətl günü”ndəki
imam Əli timsallı
baş Şairə (deməli, sənətkarlığa)
Yəzzid misallı badalaq gələn ayaq “şair”lərdən danışaq. Öz
bənzətməsilə desək,
“dılğırlar”ına,
inkir-minkir qiyafəli Kirlikirdən - o zir-zibillik,
dəlmə-deşik “terror”çusundan
geri qalmayan şər fikir-zikir, ev-eşik personajlarına toxunaq. “Yeddi oğul istərəm”indəki
Gəray bəy bəyliyini, “ürəyimdən
nişan al” təvəqqesində
olduğu düşmənə
belə “əmi” xitabı tərbiyəsindən
çıxış edən
Cəlal bəyzadəliyini,
Kələntər kələ-kötürlüyünü
xatırlayaq. Başçılıq
etdiyi ədəbi dərgilərdəki qayğıkeşliyini,
fağır yazarlara “uğurlu yol”larını,
həyata nagümanların
vərə-virdlərini, yatanda
belə yuxularına girməyən arzu-xəyallarını
bagümanlığa yozmağını,
sənətdəki sayğı-salğarlıq,
həyatdakı ağır-batmanlıq,
sabitqədəmlik və
sair bu sayaq
yaxşılıqlar cizgilərilə
xəyallarımıza yaratdığı
şəxsi avtoportret-obrazını
yada salaq.
O, ədəbi
obrazlarıyla ədəbiyyatımıza,
kinomuza yeni bitkin surətlər gətirirdi, öz obrazıyla cəmiyyətimizə,
ədəbi ictimaiyyətimizə
yeni yetkin şəxsiyyət kredo-kodeksi!
O, sosial-məişət tariximizin
hansısa bir ailəvi situasiyasında bir qardaşın bir bacıya “Dərd də gələndə - batmanla
gəlir, bacım!” deyimini uman zümrə
olan bütün bacılara güman yeri olan bütün
qardaşların xitabəti
dərəcəsinə qaldırdı.
Yəqin,
bir də ona görə ki, o, uşaqlıqda cavanlıq, gənclikdə
ahıllıq ömrü
yaşamışdı. Bəs necə, bir məmləkət paytaxtının
ədəbiyyat-sənət mərkəzi olmuş bir evdə dəxi
nə tövr böyüyüb, hancarı
olmaq olarmış ki, ağrın alem?
Deyim ki, bu suala nə qlobal
cavab gözlənilir,
nə regional savab.
Bu, heç nəyə
işarət deyil -
Sadəcə...
eyhamlı
“İblis”lər, qalxanlı
Elxanlar, “polad”lı Korçaginlər, ekskavatorlu
Sarvanlar, “Oyan, Mironıç, oyan!”lar, “Ələmdən nəşəyə”lər, Adıgeyli
sarbanlar - irili-xırdalı
ədəbi karvanlar gəlib-gedir, bu “köhnə qəlyan” sayalı, “yuxu tənbəli” ayamalı istedad mücəssəməsi
isə öz “ey dadi-bidad” karvansarasında hər şeyi “qolay-naqolay”layıb
öz süzgəc-üzgəcindən
keçirib, bütün
olayları saf-çürük
edir, özəlləşdirib-gözəlləşdirirdi.
Ailə, köklü-köməcli əqrəba, görklü-görkəmli
ata, ədəbi və “rəsmi-bədəvi”
əmi-dayılar aurası
timsalında bitirdiyi həyat “orta məktəb”i onu sənət “ali məktəb”inə əla
hazırlamışdı. O vaxtlar təkcə onun yox, bütün
millətə (üzdə
İosif Vissarianoviç
olsa da) “ata” hesab edilən
Səməd Vurğunun
o “herti-pertisinə lənət!”
dünyanın siyasi gərdişinə rəğmən,
xalqdan və qələmindən gizləyib,
evdə açdığı
“bəzi-bəzi həqiqətlər”i
də bala-bala, keçmiş mütaliə
boşluqlarına boşaldırdı.
O ata o həqiqətlərdən birini
çıxışlarının da birində “çaşıb” dilə
gətirmişdi: “Eh... “kiçik”
xalqın böyük
şairi olmaqdansa, “böyük” xalqın kiçik şairi olmaq daha yey!..”
O böyük şair dildə “böyük xalq” deyərkən, təbii, ürəyində “azad xalq” düşünürdü,
lakin “Oxucum, etiraf edirəm - qəlbən” xitabından,
“Yenə “Zabul-segah” - yenə o nalə!” giziltilərindən o yana keçə bilmirdi.
Oğul isə, cavanca yaşlarından ağır-ağsaqqal
bir yazar olub, “köhnə və yeni nəsil”,
“klassika və müasirlik”, “atalar və oğullar” tandemlərinə tamam yeni rakursdan baxdı. Amma nə arxaikə arxa çevirdi, nə yeniliyə “ləbbeh” dedi. Onun nihilizmində də bir əndazə vardı, “modernizm”ində də. Astaca-ustaca - oxucuların hamısı
ilə bir “proloq-müqavilə” bağlayıb,
epiloqa qədər çəkib aparırdı.
Onların ayıq-sayıqları
üçün adsız
baş qəhrəman
- “məliküşşüəra” yaradıb irfani nəf elətdirirdi, köhnə “stilizə-üslub”
bazarına təzə
“İfləmə Qasım”,
“zındıqlar”, “dılğırlar”
nırxı gətirib,
“Araz aşığından,
Kür topuğundan”, millət lopuğundan olanlarçün məccani
kef...
Onun qələm-təxəyyülünün məntiqi, sənət “fətva”sı ilə - tarixin və tarixən ədiblərin yaratdıqları (günahlı-günahsız)
boyunvuran cəllad da edam edilir.
Ən adlı-sanlı
şairlər qədər
məşhurlaşdırdığı, bütün “adsız şeir”lərdən daha yaddaqalan adsız (və sonda dili
kəsilən) Şairin
qətli islamın məlum “qətl günü” qədər məşum, burada qurduğu hökmdar-vəzir
dialoqu isə onların heç bir döyüş və teatr səhnələrində
yığa bilməyəcəyi
maraq dividentli:
“Hökmdar: - Vəzir, şair heç ağzını açıb kəlmeyi-şəhadətini
də demədi!..
Vəzir: - Yəqin qorxusundan dilini udubmuş, kafir oğlu kafir!
Hökmdar: - Gördün?!
Vəzir: - Nəyi, qibleyi-aləm?
Hökmdar: - “Nəyi”, “nəyi”! Deyirdin, işi məxfi tutaq, camaat qalxa bilər!
Gördün, bir kimsə
cınqırını çıxarmadı,
gördün?! Bilin
və agah olun; nə qədər
ki bəşər övladının qarnında
qorxu ağrısı,
ürəyində şöhrət
azarı var, bir gündə yüz şair başı kəsilsə də, heç kəs və heç bir zaman hökmdarın üzünə ağ ola bilməz!..”
Tarix qədər uzun “sənət-rəyasət” qarşılıqlarının
təsvir “fərmanı”nı bir abzas həcmində verməyin özü də bir ədibi-şahlıq
deyilmi?
Sən təkcə qısa və yığcam deyil, həm də (bir az obyektiv, daha çox isə subyektiv səbəblərdən) az
yazırdın. Deyirlər, bunun
“niyə”sini heç Sən özün də (nə konkret, nə uzun-uzadı) cavablandırmayıbsan.
Yeri gəlmişkən...
Deyəsən, bu yazı da eləcə. Həcmcə
yox, məna-məzmunca.
Sənin kimi “mürəkkəb”, aydın-açıq
yazılarına nisbətdə
“qapalı” sənətkar
haqda bu yazı, çox az və
bir qədər emosional, sentimental çıxdı.
Neynək, qadam, indiyədək Səndən
yuxarı-aşağı sənətkarlarımız
haqda yazılan ciddi üslublu monoqrafiyalardan, tərif dolu “tənqid və bülbüloqrafiya”lardan
ortalığa nə çıxıb ki, bu “patetika”logiyadan da nə çıxa?
Yəni, qəmin kəm, “Qətl günü” kimi ədəbi hadisə törədicisi! Rahat uyumağında ol, əbədi Qalaktikanın
ədəbi hissəciyi
olan “Qalaktika” müəllifi, “Deyilənlər
gəldi başa” kimi ikiqat realizm
ustası!
Son olaraq “Astana”dakı və “220 saylı otaq”-odandakı həmişəyaşar
bir neçə obrazına salamlar, Fəxri xiyabandakı məzarına, göylərdəki
ruhuna ehtiram və dualar!..
Tahir Abbaslı
Mədəniyyət.-
2012.- 15 avqust.- S. 11.