Sal daşlar sənətdaşı

 

Təkcə çörəyi yox, şan-şöhrəti də daşlardan çıxmış Cəlal Qaryağdı

İncəsənət ifadəsinin iki sözdən yarandığını hamı bilir. Bəs onu necə yaratmağı necə? Yox, bunu bacaranların sayı çox azdır. Yaxşı ki, belədir. Yoxsa, o da adiləşər, eyni bir adamda cəm olmuş intəhasız xoşbaxtlıqlar (və ya bədbəxtliklər), var-dövlət (və ya kasıb-kasadlıqlar) kimi gözdən düşər, dəyərsizləşərdi. Əgər qızıl-brilyant da dəmir-çuqun qədər çox olsaydı, Tanrı öz həris və hərif bəndələrinin başını nəynən qatardı?..

Bax, incəsənət təkcə həmin o maddi zinətlərin yox, həm də bütün mənəvi nemətlərin başında, incəsənətçilər isə bunların hamısının peşində duran nadir nəsnə, qadir kimsələrdir. Bu vəzifə xüsusi qabiliyyət, ilham, istedad, səbr-cəbr tələb etdiyindən, istehsalçılarının sayı istehlakçılarınınkından dəfələrlə azdır.

Həmin bu incəsənətdə - incə sənətdə kobud bir daşlıq sahəsi də var: heykəltəraşlıq.

Bu incə sahə adamları yeganə sənətçilərdir ki, əllərindəki çörək ağacı qabar məhsulu da yetirir. Elə bu yazının qəhrəmanının əlləri kimi. Mən bu xəyali müqayisəni onun əllərini görəndə aparmışdım. Müxtəlif düşüncələrə qapılıb, müəyyən qənaətlər yapmışdım. Məsələn, onun - heykəltəraş Cəlal Qaryağdının - əmisi, yetmiş il qaval döymüş Qaryağdıoğlu Cabbarın əlləri qabar görməyib. Yaxud, bütün digər sənətçilər. Lap elə bu əza ilə səsləşən Nazik əllər kimi mahnıların mətnçi-bəstəçi-ifaçı-çalançı dəstələrini götürək. Hətta bu qəbil zəriflik konsertlərində daim iştirak imkanı olanların əllərini təsəvvürə gətirək. Nə görürük? Əlbəttə, doxsan doqquz faiz biləklər, nazik əllər...

Bu sahəyə dair müsibəti-münasibətlər...

Yəni, digər arkalar, çeşid-çeşid poza-doza, pyedestal-pəstahlarla bərabər, həm də qabar ornamentli əllərin istehsal etdiyi materiya-məhsulların ictimai formasiya, siyasi deqradasiya, ideoloji bazar müsibətləri! Bəli, bütün başqa sənət adamlarının problemi - bir qədər redaktə və ya əlgəzdirim şərtilə bazar münasibətləri olduğu halda, heykəltəraşların işləri həm də mənəvi bazar müsibətlərilə əlaqəlidir. Onların illərlə tişələdikləri monumental bir əsər, bəzən bir inqilab əsiminin badına qurban gedir. Onlar, uşaqlıqda təsadüfən bir düşərgədə istirahət etmiş, sonralar isə biri bütün dünyanı güldürmüş Çarli Çaplinin də heykəlini yaratmalı olur, bütün dünyanı ağlatmış Adolf Hitlerin də...

Bəli, başqa incəsənətçilərin işi xeyli asandır; zəmanə bəd gəldimi, rəssam çəkidə yüngül (vəzndə nə qədər ağır olur-olsun) portretləri aradan çıxara bilər. Ədib köhnə romanları yeni seçilmiş əsərlərinə salmaya, bəstəkar dosyeli - simfoniyasını səsləndirməyə, TV-lər ÇP verilişləri göstərməyə, ədəbi qiraət ustaları əzbərlədikləri tribunalları deklamasiyalamaya bilər. Bəs sənətin bu möhtəşəm çöl növünü, gecə-gündüz kütləvi tamaşaçı-xalq qarşısında psixo-ideoloji tərənnüm atəşləri saçan ağır artilleriyaları neyləyəsən?

Dövrünün baş heykəltəraşlarından sayılan Cəlal Qaryağdıya bilavasitə dəxli olan bu sicilləməyə daha bir bənzətmə əlavə edib, onun sovetizmdən dolayı - yaralı yaradıcılığına keçəcəm. Bənzətməmsə budur ki, əgər başqa sənətkarların matahları nəhəng ictimai seyfin içərisindəkilər - götürülməsi, təkrar işlənməsi, reval-devalvasiyası mümkün olan baratlardırsa, heykəltəraşlarınkı məhz o zindan seyfin özüdür...

1985-ci ilin bu günləri...

O gün heykəltəraşın yetmiş yaşı tamam olurduAzTV-nin Xəbərlər baş redaksiyasından məni göndərdilər ki, onun yubileyilə bağlı Günün ekranı proqramına 4-5 dəqiqəlik bir süjet hazırlayım. Yol gedərkən, hamı kimi mən də öz növbəti obyekt-subyektim haqda düşünür, üzlər görmüş bir sifət görəcəyimi zənn edirdim. Bu hiss və qənaəti məndə onun qəribə tişə işləri yaratmışdı o çağlaradək. O tişə, qoca tarixin yaşıyla yanaşsaq, Şuşamızın dünənki qızı Xurşidbanu Natəvanı xalqımızın ulu nənəsi, qədimlik anası kimi yaratmayıbmı? Bu sənət Fərhadımız hələ otuz yaşını yenicə adlayarkən yaratdığı Mirzə Ələkbər Sabir abidəsində milli müdrikliklə bəşəri satira-sarkazm vəhdəti yapmayıbmı?..

Başqa əsərləri haqda düşünürdüm ki, maşınımız onun emalatxanası qarşısında dayandı və onu bir ağac kölgəsində sərinlənən gördüm. İlk, daha doğrusu, qiyabi təəssürat və qənaətlərimsə bir anda yox oldu; yetmiş sinli bu kişinin sifətindən, yalan olmasın, yeddi yaşlı bir uşaq məsumluğu yağırdı.

Hazırlayacağım süjetin həcm sıxıntısına görə, əvvəlcə onunla bir atüstü dedim-dedi kəşfiyyatı apardım. Məlum oldu ki, əsil-kök və şəxsi məfkurə etibarilə təpədən-dırnağa özgür olan bu sənətkarın bütün yaradıcı ömrü - beş-on milli mövzulu nümunəsi istisna edilməklə, özgələri tərənnüm etməkdə, yad-yabançıları yonub-yontalamaqda keçib. Vladimir Lenin, İosif Stalin, İvan Fioletov, Çaparidze və başqaları. Bu və başqaları mənim hazırladığım süjetin xronometraj saniyələrindən də çox olduğuna görə, söhbət və hisslərinin gizlinində bir faciə yaşayan qocaman sənətkara çox əziyyət verməli olmadım. Hətta kefi bir az durulsun deyə, bu yarınma-daranma tragi-komediyasının bütün həyat səhnələrimizdə oynanıldığını bildirdimona öz redaksiyamızla bağlı bir şəkillik qaravəlli də söylədim. Dedim, bizdə də elələri var ki, NQÇİ-lərdə (Neft və Qazçıxarma İdarələri) plandakı 1 milyon ton əvəzinə 2 milyon ton neft çıxarılması faktı ilə rastlaşanda mikrofonlarının çiçəkləri çırtlayır, redaksiyaya qayıdıb bu şad xəbəri xalqa bəxtəvər-bəxtəvər çatdırır və hələ aşağı düşüb, hər ay Krunka dolya ötürən Zina xanımın bufetində bu plan və öhdəlikdən əlavə yağmalanmağımızı yuyurlar da...

Qərəz, çərəz söhbətimizə son verib, onun böyük sənət tikintisi meydançasını xatırladan emalatxanasına keçdik. Mənim İncə sənətin yaradıcısı əllər mövzu-motivimdən xəbərdar teleoperatorumuz onun qabarlı əllərini, damarlı barmaqlarını krupnılayıb obrazlaşdırmaqda, mən isə bu zəhmətkeş, istedadlı əllərin illərlə sığal-tumar verib yaratdığı saysız barelyef, qorelyef, büst, heykəl, eskiz, bəzisi sınmış, bəzisi heç vaxt tamaşaçı, küçə, meydan vüsalına yetməyəsi fiqur və abidələri müşahidə etməkdə.

Qısaca tanışlıq ərzində mənə inanıb bel bağladığından, söhbətində lazım olmayan yerlərə də dil çalan sənətkar M.Ə.Sabirin Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyəti binası yanındakı heykəlindən söhbət düşəndə gülümsündü. Dedi ki, bəli, əvvəl o heykəl ayaqüstü formada idi. Sonra... köhnə millətçi kişilərin Sabirioturtdular! dediyi o işin müəllifi mənəm...

Dedim, ən qədim sələflərinizdən olan Fərhadın heykəlini yaratmaq arzunuz da olubmu? Dedi, olub, amma heç vaxt heç kimə duyurmamışam. Bilirəm ki, desəm, deyəcəklər olar, amma mütləq, nəsə bir sovet ştrixi, bolşevik çaları ilə...

Söhbətimizin qaçaraq bir dəmində soruşdum ki, niyə bu Qırat, Dürat xalqının paytaxtında bir at heykəli yoxdur? Sözünün canı bu oldu ki, ...o atı minib İran-Turana atlanmaq xəyallarımızın qarşısının alınması üçün...

Stolun üstündəki saata baxıb gördüm Xəbərlər proqramının başlanmasına 3 saatdan da az qalır - əlbəəl bu dövran mükaliməsindən keçdim o dövrün şablon ekran müsahibəsinə. Elə müsahibələrə isə nə vardı ki; sən nəsə de, qoy o dadeyir-desin (məsələnin çətinliyi bir bunda idi ki, qoydeyir-desin deyən təkcə o, ayrı-ayrı olar deyildi, bütün onlar idi)!..

Nə qaldı...

Təkcə onun haqqında deyiləsilərdən yox, həm ondan - Cəlal Qaryağdı sənətkarımızdan bizə nə qaldı? Nüvəsində tər-təmiz bizlik - özgür-özümüzlük olan çox şey. Əvvəla, onun yaşadığı ciddi, köhnə kişilər sifət-siqlətli ömrü, şəxsiyyəti, 15 yaşında Azərbaycan Rəssamlıq Texnikumunu, 20 yaşında Tbilisi Rəssamlıq Akademiyasını bitirməsi, 22 yaşında mükafata layiq görülən üç büst, beş barelyef yaratmasının özü bir fenomenal sənətkar nümunəsidir. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Həzi Aslanovun, görkəmli ədib, ictimai-siyasi xadim Nəriman Nərimanovun, böyük alim Yusif Məmmədəliyevin abidələri, dahi Qara Qarayevin, Fikrət Əmirovun büstləri, dillər əzbəri Səməd Vurğunun qəbirüstü abidəsi onun o vaxtkı müsahibəmizdə danışmağa çətinlik çəkdiyi əsərsiz əsərlərindən fərqli olaraq, yüzillərlə ucadanqürurla danışacaqlar. Nizami muzeyinin qərb fasadı lojasındakı monumental işi - Molla Pənah Vaqifin son dərəcə lirik, şairanə heykəli isə, tək elə Xumar-xumar baxmaq göz qaydasıdır kimi misralar yox, həm də müqəyyəd usta-usta yonmaq, yapmaq ustad əl qaydasıdır! kimi öygü nidaları da dalğalandıracaq...

 

Tahir Abbaslı

 

Mədəniyyət.- 2012.- 13 iyul.- S. 11.