Ərdəmli
ədib...
Dövrünün çox mədəni-mənəvi
yaralarına yaramış Əbdürrəhim bəy
Haqverdiyev
Sözsüz, əsl ədiblər
özlərindən çox öz xalqı, öz bəşəriyyəti
üçün yaşayıb-yaradırlar. Daha çox
“özgələr”çün işləyən belələrinin
qədir-qiymətini, tərif-təltifini isə sonralar (bəzən
çox-çox sonralar) elə həmin o özgələr
verir, deyir və yazırlar...
Bu saysız-hesabsız deyimlərdən
ikicəsini xatırlatmaq bəs edər, zənnimcə. Birini
M.Arazdan: “Nazim qırx il, düz qırx il dünyanın
şeir-sənət limanlarına Türkiyə yükü
boşaltdı. Bəs ondan şairə nə
çatdı?!”, birini Balzakın arvadından: “Bizim Onere hər
işdə dahidir, fərasətlidir, əvəzsizdir, - evə
pul gətirməkdən başqa...”
Bəy şəcərəli Əbdürrəhim
bəy Haqverdiyev də eləcə. Bütün ömrü
uzunu beynini milli-mədəni problemlərə yönəltdi,
ürəyini millətçün döyündürdü, əlinin
biriylə qayğıkeşlik, o biriylə qələmkeşlik
etdi.
Onun doğulduğu elatın
dağları, qayaları, bulaqları da - bir çox məşhuri-cahan
eloğluları kimi, məşhuri-Azərbaycandır və bu
məqam “sözün evi”nə əl verənlərdən
danışmalıyıq ki, adları dillər əzbəri
olan həmin Şuşa bulaqlarından biri onun doğulduğu
kəndə ad olunub:
Ağbulaq
Əbdürrəhim 1870-ci il
mayın 17-də Şuşa yaxınlığındakı həmin
kənddə göz açıb dünyaya. Oranın təbiət
gözəlliklərindən zövq ala-ala böyüyüb və
tezliklə baxışlarında təbiət aləmilə cəmiyyət
aləmi arasındakı fərqlərə də varıb. On
yaşında gedib ibtidai təhsilə başlayacağı
Şuşa şəhərində yaşından böyük
məsələlər haqda
düşünüb-daşınırmış. On doqquz
yaşınadək Şuşa realnı məktəbində,
qısa müddət olduğu Tiflis realnı məktəbində,
daha sonra Sankt-Peterburq Yol Mühəndisləri İnstitutunda
(1891-99) oxuduğu dövrlərdə isə özünü
millətinin mənəvi qurdlarına çomaq, “mədəni
söküyünə yamaq” düşüncələri
üstdə kökləyirmiş. Elə bu institutun tələbəsi
ikən yazdığı (1896) “Dağılan tifaq” əsərini
1899-cu ildə Peterburqda çap etdirməsi faktı gələcəyin
böyük yazıçısının qürbətdəki
gənclik əzmi haqda çox söz demirmi? Sonra da
Şuşaya qayıdıb bütün şəhəri mənəvi
təlatümə gətirən çalışmaları,
peşəkar mizan-düzənli tamaşalar hazırlaması,
çağının dünyəvi elementlərindən xali
olmayan Şərq konsertləri təşkil etməsi, təbii
istedadlar Şuşasını ədəbi-bədii ustadlar mərkəzinə
çevirmək cəhdlərilə ilgili məlumatlara nə
təəccüblənmək?
O dövr rabitələri
baxımından çox uzaq, din-məzhəbcə yad bir
şəhərin Yol Mühəndisləri İnstitutunda oxuyan
bu gənc daha çox milli-mənəvi yol haqda fikirləşdiyindən,
elə həmin institutda tələbə ikən “azad
müdavim” sifətilə Sankt-Peterburq Universitetinin Şərq
fakültəsində müntəzəm dinləyici kimi də
iştirak edir, doğma Vətənində
boşaldacağı dünyəvi maarif-mədəniyyət, ədəbi-bədii
qənimətlərlə yüklənirdi.
Əbdürrəhim bəy bu
milli-mənəvi yüksəliş yüklənişinin
bünövrəsinə, dediyimiz kimi, hələ
Şuşada ikən başlamışdı. Sonralar “Yeyərsən
qaz ətini, görərsən ləzzətini” məzhəkəsinin
güllərini, “Ovçu Pirim”i “bəzəyəcəyi”,
“Ata və oğul”a, “Ayın şahidliyi”nə, “Hacı
Daşdəmir”ə, “Pəri-cadu”ya düzəyəcəyi
elementləri o, elə Tanrının gözəllik
yazılarına bənzəyən Şuşa ətrafı
cığırlardan, şəhəriçi dolanbaclardan,
qocaların-qarıların kəlam yağ-yatımından,
cavanların sözatımından
götürmüşdü. Bir nərin çəkə bilməyəcəyi
qədər yüklənib gəlirdi ədəbiyyata, sənətə,
mədəniyyətə. Millətə, oxucuya gərəkən
hər nə dürr desən, vardı o yükdə.
Gördüklərində sinonimlik də vardı, omonimlik də,
amma antonimlikləri daha çox qabartmalı olurdu bu vətəndaş-ədib.
Bu, bir az da zamanın tələbi imiş, görünür.
Onu oxuduqca belə bir mətləb də hasil olur ki, tragikliklə
komiklik dünya anadan əkiz doğulub. Onu oxuyanda
baxmağı da bacarsan, mütləq görəcəksən:
bu dünyada hər iki gözdən biri tragediya
üçünmüş, o biri komediya üçün.
Qulaqlar da onun kimi. Yoxsa, insanın orta yaşı çox az
olarmış. Ya ələmdən oyuluban gedərmiş, ya nəşədən
bayılıban. Tutalım, “Qarabağın maralı” deyilən
o qızla axı nə qədər Qırxqız
yaylağına, oradan da ceyran-cüyür oylağına getmək,
İsa bulağına enmək olar? Hərdən
“Marallarım”, “Şeyx Şaban”, “Xortdanın cəhənnəm
məktubları” kimi uğunuşlar, “Dağılan tifaq”, “Bəxtsiz
cavan” sayaq ağınışlar da yazıb, o maral
qızın ata-anasına, qohum-qardaşına,
küll-soydaşına bir az da mənəvi istiot da
dadızdırmamalımı?..
Deyim ki (əslində, bəlli
olduğu kimi), Əbdürrəhim bəy özü də,
maya-mahiyyətində qarşıdurmalıq olan bu əbədi
ikiliyin ikincisilə daha çox üzləşməli olub.
Qismətinə həyatın şirin halvasından çox,
acı bibəri düşüb ki, bunu -
Yazıçının
tale yazısı -
hər
şeydən yaza-yaza bütün gələcəyə
yazılma, millətinin tarixinə qovuşma da adlandırmaq
olar.
Otuz yaşını keçər-keçməz
Əbdürrəhim bəy Azərbaycanın hər tərəfindən
görünür, azacıq səviyyəsi olan yurddaşlar, vətəndaşlar
tərəfindən dəyərləndirilirdi. O, 1905-ci il
inqilabının yaratdığı ictimai-siyasi ab-havanın nəticəsi
olaraq Rusiya Dövlət Dumasına nümayəndə (Gəncə
quberniyasından) seçilmişdi. Bu fürsət onun yenidən
Sankt-Peterburqa getməsinə səbəb olur və gənc ədib
orada “Ağa Məhəmməd şah Qacar” əsəri
üçün tarixi mənbələrlə tanış
olmaq imkanı əldə edir. Üzləşdiyi məqamlar,
ictimai-sosial situasiyalar, cari “zəmanə adamları” bu əbədi
zaman adamını “ordan bura-burdan ora” marşrutlarına
salır. Peterburqdan sonra 1907-ci ildə İrana səfər edən
ədib, ertəsi il Şərqin ilk operası xəbərilə
tədqiqat işini yarımçıq qoyub, Bakıya
qayıtmalı olur. “Leyli və Məcnun”un ilk
tamaşasına dirijorluq edir. Dövrün mədəniyyət-mənəviyyat
hamisi olan “Nicat” cəmiyyətində, habelə Kür-Xəzər
gəmiçiliyi idarəsində
çalışdığı dövrlərdə
bütün Zaqafqaziyanı, Orta Asiyanı, Dağıstan və
Volqaboyunu gəzib-dolaşmalı olan böyük qələm
adamı əsrin Qələm məbədi kimi tanınan “Molla
Nəsrəddin” jurnalında hekayələr dərc etdirir,
“Xortdan”, “Lağlağı”, “Süpürgəsaqqal”, “Ceyranəli”,
“Mozalan” və başqa adlarla felyetonlar, məzhəkələr,
tənqidi materiallarla çıxış edir.
Daha sonra Həştərxan səfəri.
Bu şəhərin ictimai-mədəni həyatında
çox işlər görür, bir çox problemlərin həllində
iştirak edir. 1911-15-ci illərdə - dostlarından birinin
replikası ilə desək, - “Ağdam ömrü”
yaşamalı olur və burada da “xalq adamı” adıyla
tanınır. Ağdamdan Tiflisə səfər edən bu
“mütəhərrik-mühərrik insan” orada çıxan
aylıq məcmuəyə (“Şəhərlər
ittifaqının Qafqaz şöbəsi xəbərləri”)
müdirlik edir. Fevral inqilabından sonra isə Tiflis İcraiyyə
Komitəsinə və onun mərkəzi şurasına üzv
seçilir, ardınca Borçalı qəzasına müvəkkil
təyin olunur.
Nəhayət, Azərbaycanda sovet
hakimiyyəti qurulur və buna qədər bir çox ciddi
işlərdə, vəzifələrdə
çalışmış bu qabil kadr dövlət
teatrlarına müfəttiş görəvində
görülür. Bir az sonra Azərbaycan milli peşəkar
teatrının 50 illiyi münasibətilə keçirilən
yubiley tədbirlərinə başçılıq etmək
kimi bir “hörmət-izzət”ə layiq bilinir. Azərbaycan
Dövlət Universitetində oxuduğu mühazirələrin,
elmi kadrların hazırlanması, Bakıda
çağırılan birinci Azərbaycan ölkəşünaslıq
qurultayına hazırlıq işlərində
çalışmaları isə o dövrün mətbuat səhifələrində
çox yüksək qiymətləndirilmiş, elmi-populyar
materiallarda layiqincə dəyərləndirilmişdir. Rusiya
Elmlər Akademiyası nəzdində olan ölkəşünaslıq
bürosunun beşinci sessiyasında yekdilliklə müxbir
üzv seçilmiş, Azərbaycan Yazıçılar
İttifaqının məsul katibi olmuşdur. Dünya ədəbiyyatından
maraqlı nümunələri dilimizə çevirən ədibin
bir sıra əsərləri əcnəbi xalqların dillərinə
tərcümə edilmişdir.
Səfərləri,
çalışmaları, vəzifə görəvləri
bunlarla yekunlaşmayan bu böyük sənətkarın
“partiya və hökumət” tərəfindən dəyərləndirilməsi
isə iki notdan o yana keçmir: Əməkdar incəsənət
xadimi (1932) və ölümünə bir neçə gün
qalmış Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin
fəxri fərmanı...
1933-cü ildə vəfat etmiş
bu çox ciddi və çox “güləyən”
yazıçı öz dünyadəyişiminə dördcə
il geciksəydi, çox güman ki, indi Fəxri xiyabanda yox,
çox nəhənglərin səbrini kəsən Sibirlərdə
uyuyurdu...
Bu ölçü-biçili ad
yiyəsi, sənət sahibi bir az da yaşayıb “Xalq
yazıçısı” adının təsis-təltifinə
çatmasa da, millət rəyilə verilən halalca bir ad
sahibidir, - zənnindəyəm: Xalq oğlu!..
Tahir Əhmədalılar
Mədəniyyət.-
2013.- 17 may.- S. 11.