Mübariz ziyalı, folklorşünas
və tərcüməçi
Elm, mədəniyyət tariximizdə
iz qoyan görkəmli
ziyalılarımızdan biri də folklorşünas və tərcüməçi
Bəhlul Behcət olub.
Bəhlul Mustafa oğlu Əfəndiyev (Behcət) 1869-cu ildə indiki Qubadlı rayonunun Dondarlı kəndində dünyaya göz açıb. İlk təhsilini atasından alıb. Cəbrayıl qəzasındakı Hacı Qaraman xanəgahında Hacı Qasım Çələbinin mədrəsəsində təhsilini davam etdirib. Ərəb və fars dillərini öyrənib. Təhsilini başa vurduqdan sonra Şəki şəhərinə gedərək burada uzun müddət mədrəsədə müəllimlik edir. Təxminən 1915-ci ildə Qafqaz müftisi tərəfindən Zəngəzur qəzasının qazısı təyin olunur.
1918-ci ildə qurulan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ən fəal tərəfdarlarından biri kimi tanınan Bəhlul Behcət milli hökumətin süqutu ilə barışa bilməyib, mübarizəni ömrünün sonunacan davam etdirib.
Araşdırıcı Həmdullah Əfəndiyev “Bəhlul Əfəndi Behcət: Xanlıq üsyanı” adlı kitabında yazır: “1922-ci ilin oktyabr ayında Bəhlul Əfəndi Behcət Xanlıq kəndinə (Qubadlı rayonu) gəlir. Camaat qarşısında çıxış edir: “Tarixi beşiyimiz olan Zəngəzur, Qarabağ və onlara bitişik mahallar yüzillərdir ki, Azərbaycanın tərkib hissəsidir. Bu gün məkrli düşmən tarixi torpaqlarımıza göz dikib. Daşnak tör-töküntüləri müdafiəsiz kəndlərimizə soxulur və camaatın mal-heyvanını talan edirlər... Cihad etməyin vaxtı gəlib. Ata-baba torpaqlarımızı düşmənlərdən qorumalı və azad etməliyik”.
Xanlıq üsyanı 24 oktyabr
1922-ci ildə yatırılır, təşkilatçıları
isə təqib edilir. Bəhlul Əfəndi
bir müddət üzdə görünmür. Sonra
Bakıya gəlir, bolşeviklər burada da onu rahat
buraxmırlar. Saxta ittihamlar əsasında
1924-cü ildə istintaqa cəlb olunaraq 10 il azadlıqdan məhrum
edilir. 1934-cü ildə azadlığa
buraxılan tədqiqatçı “Azərnəşr”də, sonra isə SSRİ Elmlər
Akademiyasının Azərbaycan şöbəsinin ədəbiyyat
sektorunda fəaliyyət göstərir. 1937-ci ilin
avqustunda yenidən həbs olunur. 15 mart 1938-ci ildə güllələnir.
5 noyabr 1958-ci il tarixdə ölümündən sonra
ona bəraət verilir.
Həyatının ən çətin dövrlərində belə
şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin
toplanmasında və nəşrində əzmkarlıq
göstərən B.Behcət
Sarı Aşığın
yaradıcılığı ilə bağlı araşdırmalar aparıb. Topladığı materialları dövri mətbuat səhifələrində
dərc etdirir. Onun “Sarı Aşıq”, “Aşıq”
təxəllüslü bayatı
şairinin tərcümeyi-halı
və yaradıcılığı”,
“El şairi və el şairləri” adlı məqalələri Sarı
Aşıqla bağlı
ciddi tədqiqat işi apardığını
bir daha təsdiq edir. “Bayatı şairi
kimdir?” sualını cavablandırmağa çalışan
müəllif yazır
ki, onun rəngi sarıbəniz olduğundan yoldaşları
arasında ona “Sarıca” deyiblər.
Əsl adı isə Nəbi olub. Həkəri
çayı sahilində
məskunlaşan gənc
aşiq burada Yaxşı adlı bir qıza vurulur.
Bayatılarının böyük bir
hissəsini ona həsr edir. Bəhlul Əfəndi bu barədə yazır: “Biz Aşığa
dair mühüm məlumatı Hacı Qaramanın yeddinci arxa dönən övladı Hacı Qasım Çələbidən
öyrənməyə müvəffəq
olduq. O, özünün
Çələbi nəslinə
aid olan bəyanatında
“Aşıq” təxəllüslü
Sarıca Nəbidən
də bəhs edib”.
Onun daha bir tədqiqat
işi Nizami Gəncəvi ilə bağlı olub, “Nizami və Qafqaz folkloru” mövzusunda elmi iş üzərində işləyib. Həmçinin məşhur lətifə
qəhrəmanı Bəhlul
Danəndə ilə də bağlı araşdırma aparıb, onun tarixi şəxsiyyət
və azərbaycanlı
olması, IX əsrdə
Təbrizdə yaşaması
iddiasını irəli
sürüb. B.Behcət Qaçaq
Nəbinin şəninə
xalqın qoşduğu
çox sayda şeirləri də toplayıb. Eyni zamanda bu xalq qəhrəmanının
həyat və fəaliyyətinin bir çox məqamlarına aydınlıq gətirib.
Araşdırıcı Rza Xəlilov qeyd edir ki,
Şərq tarixini, ədəbiyyatını və
dillərini gözəl
bilən B.Behcətin bizə gəlib çatan əsərləri
onun yorulmaz ədəbiyyatşünas və
folklorşünas olduğunu
göstərir. Onun Əmin Abidlə
birlikdə Əbülqasım
Firdovsinin “Şahnamə”
əsərini dilimizə
tərcüməsi haqqında
da fikirlər var.
Savalan Fərəcov
Mədəniyyət.- 2017.- 19
fevral.- S. 15.