Müstəqillik tariximizin həqiqət
anı
1993-cü
ilin 15 iyunu Azərbaycanın yeni tarixini ikiyə böldü.
Arxada ümidsizlik, müstəqilliyin qaranlıq perspektivi, irəlidə
sabitlik, ümid və dövlətçiliyin xilası
vardı...
“Bu gün biz XXI əsrin enerji tarixini
yazırıq. Enerji layihələrimiz bölgəmizə sabitlik gətirir.
Bu layihələrdə iştirak edən
bütün ölkələr, bütün şirkətlər
fayda görür, xalqlar fayda görür. Biz
bundan əvvəl – 2006-cı ildə Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin
açılışını qeyd etdik. 2007-ci
ildə Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərinin
açılışını birlikdə etdik.
Keçən il Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun
açılışını birlikdə etdik. Bu, onu göstərir ki, bizim təşəbbüsümüzlə
irəli sürülən istənilən layihə həyatda
öz əksini tapır. Çünki
bunun arxasında düşünülmüş siyasət,
güclü iradə dayanır”.
Prezident
İlham Əliyevin iyunun 12-də Türkiyədə
Trans-Anadolu Boru Qaz Kəmərinin (TANAP)
açılışı mərasimində dediyi sözlər
bugünkü Azərbaycanın regionda və dünyadakı
yerini, mövqe və nüfuzunu bir daha təsdiq edir.
Cənubi Qafqazın iqtisadi
potensialının dörddə üçünə malik,
regionu əhatə edən transmilli meqalayihələrdə əsas
söz sahibi, postsovet məkanında tam müstəqil siyasət
yeridən, Avropanın enerji təchizatında
önəmli rol oynayan, nəhayət, dünya miqyasında
götürsək, qlobal təhlükəsizliyə töhfə
verən, İraqdan Əfqanıstanadək sülhyaratma əməliyyatlarında
iştirak edən, BMT-nin Təhlükəsizlik
Şurasında yer almış bir ölkə. Budur
Azərbaycanın dünyada yeri və imkanları.
Amma əsrin
bir çərəyi öncə bu imkanların heç biri
yox idi. Bunlar bir yana qalsın, Azərbaycanın
özünün dövlət olaraq mövcudluğu, gələcəyi
sual altında idi. Respublika müstəqilliyinin
ikinci yayında sələfi Cümhuriyyətin acı taleyini
yaşamaq təhlükəsi ilə üz-üzə
qalmışdı.
1993-cü
ilin iyununda ölkə Ermənistanın
işğalçılığının davam etdiyi, şəhər
və kəndlərinin viran qoyulduğu bir zamanda vətəndaş
müharibəsinin də eşiyinə gəlmişdi. Öncə müstəqilliyi, dövlətçiliyi
xilas etmək lazım idi, əks halda gənc respublika kənar
təhdidlərlə parçalanacaqdı. İndi bu fikir kiməsə qeyri-ciddi görünə
bilər. Amma son bir neçə ildə
bizim kimi bir postsovet ölkəsi olan Ukraynada baş verənlərə,
nataraz, meydan havası üzərində qurulan siyasətin fəsadlarına
baxsaq, nəticə hasil olar. 25 il
öncənin Azərbaycanı bundan qat-qat ağır vəziyyətdə
idi. Üstəlik, indi Ukraynaya qismən dəstək
verən Qərb də o vaxt bizdən çox uzaqda idi.
1993-cü ilin 15 iyunu belə
bir mürəkkəb, ağır, xalq və cəmiyyət
olaraq ümidsizliyə qapıldığımız bir zamanda
müstəqillik tariximizə yazıldı...
* * *
“Azərbaycanın
bugünkü ağır, mürəkkəb vəziyyətini
tam məsuliyyətlə dərk edirəm. Heç kəsin şübhəsi olmasın ki,
ömrümün bundan sonrakı hissəsini Azərbaycan
Respublikasının müstəqil dövlət kimi inkişaf
etməsinə həsr edəcəyəm. Azərbaycan
bundan sonra müstəqilliyini itirməyəcək, yenidən
heç bir dövlətin əsarəti altına düşməyəcəkdir”.
Ulu öndər
Heydər Əliyev 1993-cü ilin 15 iyununda fəlakətlə
üzbəüz qalan dövlətin sükanı arxasına
bu sözlərlə keçdi. Qarşıda Azərbaycanın
həm istiqlalı, həm də istiqbalı üçün
tarixin imtahanı vardı: sabitliyi yaratmaq, müstəqilliyi
möhkəmlətmək, milli maraqlara tən gələn
uzlaşdırıcı xarici siyasət qurmaq, ölkəni
inkişaf relsinə çıxarmaq. Heydər
Əliyevin bu çətin yola başlayarkən dediyi sözlər
tarix üçün həqiqət anı idi. Sonrakı mərhələdə Azərbaycanın qət
etdiyi yolun mahiyyətini dərk etmək üçün həmin
anın tezislərini diqqətlə oxumaq lazımdır.
Birinci tezis: Ermənistanın
kənar havadarların köməyi ilə ölkəmizə
qarşı apardığı
işğalçılığı dayandırmaq
üçün region ətrafındakı güclərlə
balanslaşdırılmış münasibətlər qurmaq.
İkinci tezis: Qardaş Türkiyə ilə münasibətlər
inkişaf etdirilməklə yanaşı, digər türkdilli
ölkələrlə sıx əlaqələr qurulmalı,
ümumtürk həmrəyliyi şüardan real əməkdaşlığa
keçməlidir.
Üçüncü
tezis: Azərbaycan postsovet məkanındakı respublikalarla əlaqələri,
geniş iqtisadi bağları olmuş münasibətləri
inkişaf etdirilməlidir.
Dördüncü tezis:
Azərbaycan dünyəvi, demokratik inkişaf yolunu seçib.
Bu, strateji xətdir. Eyni
zamanda müsəlman dünyası ilə tarixi-mədəni
köklərə söykənən münasibətlər
inkişaf etdirilməlidir. Şərqlə
Qərb arasında körpü olmaq Azərbaycanın tarixi
missiyasıdır.
Beləliklə,
müdrik dövlət xadimi Milli Məclisdə 15 iyun tarixli
çıxışında ölkənin beynəlxalq
münasibətlərinin başlıca istiqamətlərini bəyan
etmişdi. Bu, realist və milli maraqları
təmin edən siyasət idi. Azərbaycanın
regional və beynəlxalq münasibətləri
balanslaşdırılmış müstəvidə yenidən
qurulmağa başlandı.
* * *
1993-cü ildən
sonrakı 10 ilə qısaca nəzər salsaq, bu illərin həqiqətən
də Azərbaycan üçün tarixin imtahanı, istiqlal və
istiqbalımızın sınaq illəri olduğunu, ən əsası
isə, xalqımızın və dövlətimizin bu
sınaqdan uğurla çıxdığını yəqin
edə bilərik.
1994 – Mayın 12-də
Ermənistan-Azərbaycan cəbhəsində ağır və
üzücü müharibə dayandırıldı. Azərbaycan dövləti zəruri nəfəs dərmək,
qüvvəsini toparlamaq və dövlətin
sütunlarını möhkəmləndirmək imkanı
qazandı. Atəşkəsin ilk müsbət
nəticəsi özünü çox gözlətmədi.
Sentyabrın 20-də Azərbaycanda təkcə
neft sahəsinin deyil, bütövlükdə iqtisadi dirçəlişin
təməlini qoyan ilk meqalayihə - “Əsrin müqaviləsi”
imzalandı. Heydər Əliyevin tarixi
uzaqgörənliyinin və cəsarətinin nəticəsi
olan sazişlə Azərbaycanın milli neft
strategiyasının təməli qoyuldu. Bu
isə çoxlarının ürəyincə deyildi. Təsadüfi deyil ki, “Əsrin müqaviləsi”ndən
dərhal sonra Azərbaycanda növbəti dövlət
çevrilişinə (3-4 oktyabr) cəhd edildi. Lakin qiyamın təşkilatçı,
icraçı və havadarları bu dəfə
yanılmışdılar. Çünki
artıq Azərbaycan dövlətinin sükanı arxasında
mahir rəhbər – Heydər Əliyev dayanmışdı.
1995 – Bu ili
müstəqil Azərbaycan dövlətinin tarixinə
sözün gerçək mənasında dövlət
quruculuğu və fundamental islahatların
başlanğıcı kimi səciyyələndirmək olar. Amma
bu proses heç də rəvan olmadı. Həmin
ilin martında Azərbaycan dövlətçiliyi yenidən
sınağa çəkildi. Heydər Əliyev 1995-ci il mart qiyamının qarşısını
almaqla bütövlükdə Azərbaycanda hərbi
çevriliş, zor gücünə hakimiyyətə gəlmək
xülyasına birdəfəlik son qoydu. Ölkə
hüquqi dövlətçilik, konstitusion və demokratik
inkişaf yoluna çıxdı. Həmin il noyabrın 12-də müstəqil Azərbaycanın
yeni Konstitusiyası ümumxalq səsverməsi ilə qəbul
edildi, Milli Məclisə ilk seçkilər keçirildi. Ölkədə maliyyə-iqtisadi sabitliyi yarandı,
inflyasiya prosesi tamamilə tənzimləndi.
1996 – Azərbaycanda
dövlət quruculuğu və iqtisadi islahatlar prosesi dönməz
xarakter aldı. İyunda Azərbaycanın əhəmiyyətinə
görə ikinci böyük enerji layihəsi – “Şahdəniz”
müqaviləsi imzalandı. 90-cı illərin
əvvəlindən başlanan iqtisadi geriləmə və təsərrüfat
sahələrindəki tənəzzülün
qarşısı alındı, ilk müsbət iqtisadi
göstəricilər qeydə alınmağa başlandı.
Dekabrda
ATƏT-in Lissabon (Portuqaliya) sammitində münaqişənin
sülh yolu və Azərbaycanın ərazi
bütövlüyü çərçivəsində həllini
ehtiva edən qərarın qəbul edilməsi ümumilikdə
Qarabağ
nizamlanmasının beynəlxalq-hüquqi prinsiplərini
müəyyənləşdirmiş oldu. Ötən
illər ərzində Azərbaycan tərəfi tənzimləmə
prosesinin bu prinsiplərdən kənara çıxmasına
imkan verməyib.
1997 – Azərbaycanda
genişmiqyaslı iqtisadi inkişaf başlandı - özəlləşdirmə
və aqrar islahatlara start verildi. Kəndli
torpağın sahibinə çevrildi, illərlə
qapısı bağlı olan sənaye müəssisələrinə
sərmayə işığı yandırıldı. Ölkənin dünya iqtisadi sisteminə
inteqrasiyası başlandı. Oktyabr
ayında “Əsrin müqaviləsi” çərçivəsində
ilk neft çıxarıldı, bir ay sonra isə Azərbaycan neftini dünya
bazarına daşıyan “Şimal kəməri”
(Bakı-Novorossiysk) işə düşdü. Prezident Heydər Əliyev Azərbaycanın neft
strategiyasının başlıca konturunu – Bakı- Tbilisi-Ceyhan kəmərinin tikiləcəyini
rəsmən bəyan etdi.
1998 – Aprel ayında “Qərb
kəməri” (Bakı-Supsa) işə düşdü. Azərbaycanın xarici şirkətlərlə
imzaladığı neft müqavilələrinin sayı 20-yə
çatdı. Azərbaycanın Avropa
Şurasına tamhüquqlu üzv olması, dövlətin
siyasi-hüquq sisteminin Avropa standartlarına
uyğunlaşdırılması yönündə
mühüm addımlar atıldı. Prezident
Heydər Əliyev mətbuatın inkişafı ilə
bağlı tarixi qərar qəbul etdi – senzura ləğv
edildi. Oktyabrda növbəti prezident seçkiləri
keçirildi, ölkə əhalisinin böyük əksəriyyəti
Heydər Əliyev siyasətinə, sabit və rifahlı
dövlətçilik kursuna dəstək verdi.
1999 – Heydər
Əliyevin uzaq perspektivə hesablanmış uğurlu xarici
siyasəti sayəsində ölkəmiz Şərq-Qərb
münasibətlərinin təmas nöqtəsinə,
“Böyük İpək Yolu”nun dirçəliş mərkəzinə
çevrildi. Noyabrda Xəzər-Cənubi
Qafqaz-Aralıq dənizi məkanında ən iri geoiqtisadi
layihənin – Bakı-Tbilisi-Ceyhan kəmərinin tikintisi barədə
böyük saziş imzalandı. Dekabrda Azərbaycanda
tarixində ilk bələdiyyə seçkiləri
keçirildi, ölkədə dünya təcrübəsinə
əsaslanan yerli özünüidarə sisteminin təməli
qoyuldu.
2000 – Azərbaycan Prezidentinin
apardığı məqsədyönlü xarici siyasət bəhrəsini
verdi. İyun ayında Azərbaycan
Avropa Şurasına rəsmi dəvət aldı. Ölkədə həm siyasi-hüquqi, həm də
sosial-iqtisadi sahədə islahatların yeni mərhələsi
başlandı. Qeyri-neft sektorunda
böyük canlanma yarandı, xarici sərmayələrin
iştirakı ilə böyük müəssisələr
işə düşdü. Noyabrda ikinci
çağırış Milli Məclisə seçkilər
keçirildi.
2001 – Yanvarın 25-də
Azərbaycan Avropa Şurasına tamhüquqlu üzv qəbul
olundu. Avropa Şurasında təmsilçilik Azərbaycanın
beynəlxalq-diplomatik fəaliyyət imkanlarını
genişləndirdi, ölkəmiz beynəlxalq miqyasda
Qarabağ münaqişəsinə obyektiv münasibəti təmin
etmək, Ermənistanın işğalçılıq siyasətini
ifşa etmək üçün yeni müstəvi əldə
etdi. Sosial-iqtisadi
sahədə inkişaf göstəriciləri daha da artdı,
bu inkişafın gələcək təminatı olacaq
Dövlət Neft Fondu fəaliyyətə başladı.
Neft Fondunun ilk vəsaitləri hesabına məcburi
köçkünlərin həyat şəraiti qismən
yaxşılaşdırıldı.
2002 – Azərbaycan ABŞ
və Rusiya kimi iki dünya nəhənginin tammənalı
strateji tərəfdaşına çevrildi. Prezident
Heydər Əliyevin Rusiyaya səfərləri zamanı iki
ölkə arasında mühüm razılaşmalar - Qəbələ
RLS-in statusu, Xəzərin dibinin bölünməsinə dair
sazişlər imzalandı. Dövlət
başçısının may ayında İrana əhəmiyyətli
səfəri cənub qonşumuzla münasibətləri daha
da rəvanlaşdırdı. Milli neft
strategiyasının növbəti uğurunu yaşadıq –
sentyabrın 18-də Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin təntənəli
təməlatma mərasimi keçirildi. Heydər Əliyev
xəyalları gerçək etməyi bacaran lider olduğunu
nümayiş etdirdi.
2003 – Heydər Əliyev
prezidentliyinin 10-cu ilində Azərbaycan dövlətçiliyini
rəvan və perspektivi aydın görünən inkişaf
magistralına çıxardı. Ölkənin gələcək
idarəçiliyini siyasi varisinə - özü qədər
inandığı gənc liderə təhvil verdi.
Xalq böyük öndərin tarixi seçiminə dəstək
verdi və Azərbaycan Heydər Əliyev
siyasəti ilə yoluna davam etməyə başladı...
* * *
Üzərindən
əsrin çərəyi keçsə də, 15 iyun Azərbaycanın
yeni tarixində haqqında ən çox müzakirə gedən
bir gündür. 1993-cü ilin 15 iyunu Azərbaycanın
yeni tarixini bütün mənalarda ikiyə böldü.
Arxada dərəbəyilik “hakimiyyəti” və
müstəqilliyin qaranlıq perspektivi, irəlidə sabitlik,
ümid və milli dövlətçiliyin xilası vardı.
Həmin gün Azərbaycanın siyasi həyatında,
bütövlükdə isə ölkəmizin müstəqillik
və dövlətçilik tarixində yeni mərhələ
açıldı.
Heydər
Əliyevin Azərbaycanın rəhbərliyinə
qayıtması, hər şeydən öncə, tarixi zərurət
və zamanın tələbi idi. 1993-cü ildə Azərbaycan
dövlətini iflas və parçalanmaq təhlükəsindən
xilas edən Heydər Əliyev 10 il sonra
bizə möhkəm özüllü, sabit inkişaf relsinə
çıxmış, perspektivləri aydın bir dövlət
qoyub dünyadan köçdü. Hər zaman rəhmətlə
anırıq...
Vüqar
ORXAN
Mədəniyyət.- 2018.- 15 iyun.- S.7.