İlk Tunc dövrünün kurqanaltı sərdabələrinin
mədəni mənsubiyyəti araşdırılıb
Rusiya Elmlər Akademiyası Sibir şöbəsinin Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun ikidilli impakt faktorlu “Avrasiyanın arxeologiyası, etnoqrafiyası və antropologiyası” elmi jurnalında AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun şöbə müdiri, arxeoloq Pərviz Qasımovun “Azərbaycan Respublikası ərazisində İlk Tunc dövrünün kurqanaltı sərdabələrinin mədəni mənsubiyyət problemi” adlı elmi məqaləsi dərc edilib.
Məqalə rus və ingilis dillərində çap
olunan jurnalın 48-ci cildinin
2-ci nömrəsində yer alıb. Qeyd edək ki, sözügedən
jurnal “Scopus” və
“Web of Science” beynəlxalq elmi
bazalarına daxildir.
İnstitutdan bildirilib ki, məqalədə Azərbaycanın
şimal-qərb regionunda,
Kiçik Qafqazın şərq ətəklərində
qeyd edilən və elmi dövriyyəyə
“kurqanaltı sərdabələr”
kimi daxil olan özünəməxsus
kurqan tipli qəbir abidələrini yaratmış İlk Tunc dövrü əhalisinin Kür-Araz mədəniyyətinə aidiyyəti
problemi qaldırılıb.
Qeyd edək
ki, uzun müddət bu abidə tipi İlk Tunc dövrünün son mərhələsinə aid edilirdi. Lakin tarix
üzrə fəlsəfə
doktoru, arxeoloq Bəxtiyar Cəlilovun Uzun Rəmə və Şadılı “kurqanaltı sərdabələr”ində
apardığı tədqiqatlar
nəticəsində aşkar
etdiyi tapıntıların
müvafiq radiokarbon analizləri bu tip abidələrin İlk Tunc dövrünün başlanğıc mərhələsinə
aid olduğunu göstərdi.
Avropalı tədqiqatçıların da iştirak etdiyi beynəlxalq arxeoloji tədqiqatlar “kurqanaltı sərdabələr”in
arxeometrik araşdırılmasına
geniş imkanlar açıb. Eyni zamanda tədqiqatçılar
bu abidələri yaratmış qədim əhalinin ilkin Kür-arazlılar olması
barədə fikir irəli sürmüşlər.
P.Qasımovun məqaləsində isə bu fikrin
mübahisəli olduğu
bildirilir. Göstərilir ki, bu tip kurqanlar
və bu abidələrdən tapılmış
artefaktlar Kür-Araz mədəniyyətinin nə
ilk, nə də inkişaf etmiş mərhələsində izlənilmir.
Kurqanaltı sərdabələrdən aşkar edilmiş keramik məmulatlar dəfn üçün hazırlanaraq əsasən
son Xalkolit dövrünün
Ubeyd-Uruk keramikası ilə paralellərə malikdir.
Müəllifə görə, Türkmənistan
ərazisində aşkar
edilmiş həmdövr
“tolos” tipli kollektiv dəfnli sərdabələrlə (Namazqa
III dövrü) “kurqanaltı
sərdabələr” arasında
dəfn ənənələri
üzrə paralellər
mövcuddur. Amma məkan və
zaman üzrə “genetik əlaqələndirici
abidələr” aşkar
edilmədiyindən hər
iki abidələr qrupunun eyni kökdən
və ya birinin digərindən miqrasiya yolu ilə törəməsi barədə qəti fikir irəli sürmək mümkün
deyil.
P.Qasımovun irəli sürdüyü
işçi hipotezə görə, bu tipli dəfn ənənəsinin
kökləri hələ ki aşkar edilməyib. Lakin keramik məmulat əsasən Xalkolit
dövründə İkiçayarasından
yayılmış Ubeyd-Uruk mədəniyyətinin
yerli təzahüründən
qaynaqlanır. Elmi analizlərə görə, abidələri
yaratmış yerli əhalinin süni təpə altında kollektiv
dəfn ənənəsi eramızdan əvvəl XXXIV əsrdə
meydana gəlib və Kür-Araz
mədəniyyətinin Cənubi Qafqazın cənub-qərbindən
Xəzər sahili ərazilərə doğru hərəkəti ilə əlaqəli eramızdan əvvəl XXXI-XXX əsrlərdə
tarix səhnəsindən
çıxıb. Ənənənin qeybinin
assimilyasiya, dini
görüşlərin dəyişməsi və ya digər səbəblərlə (yoluxucu xəstəlikdən, aclıqdan depopulyasiya və s.) əlaqələndirilməsi
üçün arxeoloji
və arxeometrik tədqiqatlara böyük ehtiyac var.
Mədəniyyət.- 2020.- 22 iyul.-
S.7.