Bir daha Beynəlxalq Muğam Festivalı barədə

 

Rəhim Müseyibov: "Xanəndələr Allah Peyğəmbərimizi xatırlanan klassik qəzəllərə üstünlük verməli idilər"

Rəhim Müseyibov - Muğam dünyası elmi-bədii-publisistik jurnalının baş redaktoru, Respublika Jurnalistlər Birliyinin üzvü, vaxtilə elmi-fəlsəfi tədqiqatçısı olduğu Füzuli yaradıcılığında sufi (təsəvvüf) motivləri muğam sənəti. Fəlsəfi-estetik təhlil mövzusunda 30-dan çox elmi-publisistik məqalə müəllifidir. Bu məqalələri nüfuzlu elm xadimləri, o cümlədən filologiya elmləri doktoru, professorlar - Yaşar Qarayev, Teymur Kərimli, fəlsəfə elmləri doktorları, professorlar - Ağayar Şükürov, Zümrüd Quluzadə, Gülnaz Abdullazadə, alim-xanəndə Vəli Məmmədov, ilahiyyatçı-filosof, yazıçı Qazi Mirəziz Seyidzadə tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Müəllifin bu məqalələri özündə cəm edən İslam-Muğam-Füzuli adlı kitabı işıq üzü görmək ərəfəsindədir.

- Muğamın fəlsəfəsi ilə məşğul olan tədqiqatçı-jurnalist kimi Beynəlxalq Muğam Festivalı sizə verdi?

- İlk dəfə keçirilən Beynəlxalq Muğam Festivalı müsəlman - Şərq xalqlarının mənəvi birliyini, vəhdətini, muğamın ortaq sənət olduğunu bir daha təsdiqlədi.

Əgər bizi türk xalqları ilə dil bağlayırsa, muğam dünya mədəniyyətinin daha geniş - Şərq adlı bir məkanla bağlayır.

Beynəlxalq Muğam Festivalını, ümumən Şərq mədəniyyətini, eləcə bu kontekstdə özümüzü görüb, tanıyıb, dərk etmək, bir sözlə, kökümüzə qayıdış istiqamətində çox əhəmiyyətli hadisə kimi qiymətləndirirəm. Beynəlxalq Muğam Müsabiqəsinin ali mükafatının Azərbaycanda qalması, əsası dahi Üzeyir bəy tərəfindən qoyulmuş, sonralar ustad sənətkarlar - S.Şuşinski Ə.Bakıxanov tərəfindən inkişaf etdirilmiş, mövcud muğam dəstgah ifaçılıq sisteminin dinamik - məntiqli quruluş emosional təsir baxımından, doğrudan da kamil sənət forması olmasını təsdiqlədi.

Əlbəttə, zəngin səs mükəmməl ifa hesabına YUNESKO rəhbərliyinin qonaq kimi, Qərb xadimlərinin münsif kimi iştirakı Beynəlxalq Muğam Festivalına xüsusi əhəmiyyət rövnəq verdi.

- Beynəlxalq Muğam Festivalının gedişində zövqü oxşayan ifalar hansılar idi?

- Konkret uğurlu ifalara gəldikdə İran Misir musiqiçilərinin, eləcə dünyaşöhrətli A.Qasımovun əsl Şərq üslubundakı çıxışları yaddaqalan oldu.

- Müsəlman, Şərq xalqlarının musiqi mədəniyyətində, o cümlədən muğam sənətində İslam dininin təsiri barədə deyə bilərsiniz?

- Əlbəttə, beynəlxalq miqyaslı Muğam Festivalında müsəlman - Şərq musiqi ənənələrinin nümayişi öndə olmalı idi. Belə ki, Üzeyir bəyin təbirincə desək, XIV əsrdə dağılmış, 12 sütunlu, 6 bürclü, vahid (bütöv) Şərq musiqi qəsrinin dəyərli qazıntılarından istifadə edərək, hər xalq özünəməxsus üslubda özlərinin musiqi məbədlərini yaratmışlar.

Muğam, makom, məqam, makam makkam... bu adların inkişaf formalarının milli intonasiya çeşidləri müxtəlif olsa da, etnik kökü, məna baxışı eyni olan müsəlman incəsənətidir. Belə ki, İslam dünyagörüşü Yaxın Orta Şərq xalqlarının bütövlükdə mədəniyyətinin inkişafına, onun məzmununa təsir göstərmişdir. Çox maraqlıdır ki, müsəlman metodikası postulatının tələbləri (əbədilik dəyişiklik) harmoniya akkord bilməyən müsəlman musiqiçində, o cümlədən muğam janrında vacib şərt (sabit ahəng dəyişən improvizasiya) kimi çıxış edir. Akademik V.Məmmədəliyevin təbirincə desək, doğrudan da Muğam musiqimizin Quranıdır!

Elmi tədqiqatlar göstərir ki, muğamın janr kimi formalaşması, bilavasitə Müsəlman intibahına səbəb təkan olan sufizmlə (təsəvvüf) bağlıdır.

Maraqlıdır ki, müsəlman Şərqində Əl-Kindi, Əl-Fərabi, İbn Sina, Əl-Qəzzali, Nizami, Rumi Cami, Füzuli, S.Urməvi, Ə.Maraği s. Bu kimi dahilər tərəfindən ümumiləşdirilmiş musiqi haqqında elmi-fəlsəfi-nəzəri biliklər, bütövlükdə muğam sənətinə aid professional musiqinin nəzəri tənqidi problemləri əsasında araşdırılmışdır.

Orta əsr Şərq musiqi elmi nəzəriyyəsi, məhz İslam dininin təsiri altında formalaşmış, sərbəst elmlər sisteminə düşmüş İntibah dövrünü yaşamışdır.

- Beynəlxalq Muğam Festivalında tələbkar dinləyici kimi sizi qane etməyən məqamlar?

- Əlbəttə ki, İslam incəsənəti, o cümlədən muğam sənəti, məhz İslamın qəlbini (mahiyyətini), həyat vəhdətini açmağa kömək etməlidir.

Üzeyir Hacıbəylinin qənaətinə istinadən deməliyik ki, bu gün ifasına dinlənməsinə vərdiş etdiyimiz muğam dəstgahları xüsusi ifa üslubu olan, dünyəvi xarakterli musiqidir.

Unutmaq olmaz ki, realizm prinsipinə üstünlük verən, totalitar xarakterli İslamda (çoxmənalı İslam sözü ərəbcədən mütilik kimi tərcümə edilir) dünyəvi musiqiyə qarşı müsəlman teoloqları tərəfindən müəyyən qadağalar qoyulmuşdur.

Bu prinsiplərdən çıxış etməklə xoşagələn ifa zamanı özlərinin söz (qəzəl) seçmək sərbəstliyindən istifadə edərək, bədiiliklə müsəlman prinsiplərinə sadiq qalaraq bilavasitə Allah Peyğəmbərimiz xatırlanan klassik qəzəllərə üstünlük verməli idilər ki, dinləyici Şərq musiqisinə xas olan mistik-mənəvi ruhi aləmi yarada bilsinlər. Başqa sözlə, xanındələr bədiiliklə (qəzəllə) ilahi obraz yaratmaq istiqamətinə meylli olmalı idilər, yəni ifadə olunmazın (Tanrının) ifa olunan eşidilən musiqi ilə ifadəsi!

Çox təəssüflər olsun ki, müsabiqə festivaldakı əksər ifalarda dünyəvi xarakterli qəzəldən istifadə olundu. Yaxud ifadakı Şərq üslubunu gücləndirmək üçün, klassik tar-kamança birliyinə Qədim Şərq musiqi alətlərindən birinin qatınması, əlbəttə ki, zənginlik yaradardı. Təəssüflər olsun ki, A.Qasımovu müşayiət edən ansamblda bunun əksi, Qərb musiqi aləti olan klarnet daxil edilmişdir. Üzeyir bəyin zövqü-təbirincə desək, Şüştərə nisbətən daha dərin kədər hissi oyatmalı olan Humayun, Səkinə İsmayılovanın psixoloji-emosional duyumundakı amiranəlik ara-sıra aşkar gülümsəməsi hesabına əksinə, H.Hüseynovanın Şüştərindən daha şən görünürdü.

Şən, lirik əhval-ruhiyyə, ümidvarıq hissləri ilə dolu Şur, xanəndə Z.Nəbizadənin ifasında, qəzəl seçimindəki uyğunsuzluğa görə, daha çox narahatlıq, yalvarış hissləri oyadırdı. (qoymayın siz bu muğamatımızı xar olsun).

Muğamatımızın şad günündə, onun xar olmasına narahatlıq çağırışlarına dərəcədə ehtiyac var idi görəsən?

7 əsas muğam dəstgahını ifa nümayişinin ümumən uğurlu, yaddaqalan etməyən faktorlardan biri xanəndələrin səs məziyyət məlahətlərinin, muğamların xarakteri - xisləti ilə uyğunlaşmamasıdır.

Hikmət ilə dolu sərrast Rastı, daha təcrübəli müdrik A.Abdullayevin, məhəbbət hissləri ilə dolu Segahı, Şərqdə məhəbbət simvolu olan Məcnunun layiqli ifaçısı M.İbrahimov ifa edəydi gərək.

Professor G.Abdullazadə haqlı olaraq qeyd edir ki, Muğam-Şərq təfəkküründə kamil sözdür.

Kamil söz isə kamil deyim bacarığı tələb edir.

 

Qorxmaz Şıxalıoğlu

 

Mədəniyyət.- 2009.- 22 aprel.- S. 9.