Bankların sayına görə MDB-də
üçüncüyük
Filialların sayında isə «Böyük səkkizlik»dən 10 dəfə geri qalırıq
Son dövrlər
Azərbaycanda bankların
çoxluğu ilə
bağlı müzakirələr
aparılır, bu barədə müxtəlif
fikirlər səsləndirilir. «İqtisadi forum» jurnalının baş redaktoru Samir Əliyev
dünyanın müxtəlif ölkələrində
bankların sayı ilə bağlı material
hazırlayıb. Yazıda beynəlxalq təcrübədə
olan faktlardan istifadə edən S.Əliyev
müqayisəli təhlillər
aparıb. Bu mövzuda
ölkəmizdə müzakirələr
aparıldığını nəzərə alaraq
yazıdan bəzi
maraqlı məqamları diqqətinizə
çatdırırıq.
Müəllif
qeyd edib ki, hazırda dünyada bankların sayının
azaldılması prosesi gedir.
Qlobal maliyyə böhranı bu prosesi daha
da sürətləndirib: «Kommersiya
banklarının sayına
görə, ABŞ liderdir. Bu ölkədə 7 minə
qədər bank fəaliyyət
göstərir. Bankların sayına görə, ikinci böyük ölkə Almaniyadır. Bu
göstəriciyə görə, üçüncü ölkə
Rusiyadır. Hazırda Rusiyada 1058 bank fəaliyyət göstərir».
Ölkələr
Bankların sayı Əhalinin sayı, milyon
nəfər Hər
100.000 nəfərinə düşən bankların sayı
ABŞ 6936 308,9 2,3
Almaniya 2048 81,8 2,5
Fransa 880 65,5 1,3
Avstriya 867 8,4 10,3
İtaliya 793 60,3 1,3
İsveçrə 327 7,8 4,2
Polşa 70 38,2 0,2
Rumıniya 41 21,5 0,2
Çexiya 37 10,5 0,4
Bolqarıstan 30 7,6 0,4
Lixtenşteyn 15 0,036 15
Mozambik 13 16,1 0,1
Litva
12 3,3 0,4
Çernoqoriya 11 0,624 1,8
Estoniya 9 1,34 0,7
MDB ölkələri
Rusiya 1018 141,9 0,7
Ukrayna 175 49 0,4
Azərbaycan 46 9 0,5
Qazaxıstan 34 15,2 0,2
Özbəkistan 30 27,6 0,1
Qırğızıstan 22 5,3 0,4
Ermənistan 22 3,2 0,7
Gürcüstan 19 4,4 0,4
Tacikistan 13 7,4 5,7
Türkmənistan 11 5,1 0,2
Cədvəldən məlum olur ki, Azərbaycanda
bankların sayı
MDB-də Rusiya və Ukraynadan sonra üçüncüdür. Ölkədə əhalinin
hər 100 min nəfərinə
0,5 bank düşür.
Əhalinin hər 100 min nəfərinə
düşən bankların
sayına görə,
Azərbaycan MDB ölkələri
arasında yalnız Tacikistandan, Rusiyadan və Ermənistandan geri qalır. Tacikistanda bu göstərici 5,7, Rusiya və Ermənistanda isə 0,7 təşkil edir. Empirik analizlər göstərir
ki, bankların sayına bir çox amillər - tarixi, makroiqtisadi, institusional amillər təsir göstərir.
Bura inflyasiya, adambaşına düşən ÜDM-in həcmi,
bank sektorunun nisbi ölçüsü daxildir.
Adambaşına düşən ÜDM-in həcmi artdıqca bank xidmətlərinə (pulköçürmələrinin
həcmi artır, kreditlərə tələbat
artır, depozit baza artır) tələbat da artır. Bank biznesinin cəlbediciliyi bazara yeni oyunçuların
çıxmasını şərtləndirir
ki, bu da
bankların sayını
artırır. Bank sektorunun inkişafı səviyyəsini cəmi aktivlərin ÜDM-ə nisbəti
ilə də ölçmək olar».
Ekspertlərin hesablamalarına görə, iqtisadi cəhətdən zəif
inkişaf etmiş ölkələrdə bank sektorunun
cəmi aktivlərinin
ÜDM-də payı
5%-i ötmür.
Müəllif qeyd edir ki, istənilən ölkədə bankların
sayının ixtisarı
maliyyə resurslarının
konsentrasiyasını artırır:
«Azərbaycanda hazırda
konsentrasiya yüksək
səviyyədədir. 5 bankın aktivlərinin cəmi aktivlərdə payı 61% təşkil edir. Mərkəzi və Şərqi
Avropa ölkələrində
oxşar vəziyyətdir.
Qərbi
Avropa ölkələri
arasında - Portuqaliya,
Danimarka və Yunanıstan bu göstəriciyə - 65-70%-ə uyğundur».
Avropa ölkələrinin bank sektorunda konsentrasiya səviyyəsi belədir:
Ölkələr Bazarın payı,
%-lə
Niderland 84
Belçika 83
Finlandiya 81
Yunanıstan 67
Danimarka 67
Portuqaliya 63
İsveç 54
Fransa 47
İrlandiya 44
Avstriya 44
İspaniya 44
Böyük Britaniya 33
Lüksemburq 32
İtaliya 27
Almaniya 22
Orta
göstərici 53
İnkişaf etmiş ölkələrdə
bir banka
və əhalinin hər milyon nəfərinə düşən
filialların sayı yüksəkdir.
“Böyük səkkizliy”ə daxil olan ölkələrin
bank filiallarının sayı
aşağıdakı kimidir:
Ölkə Bankların sayı
Filialların sayı Orta hesabla bir
banka düşən
filialın sayı 1 milyon nəfər düşən filialların
sayı
ABŞ 7475 59895 8 268,4
Almaniya 2400 45467 18,9 565,8
Rusiya 1205 3295 2,7 23
Fransa 880 26370 30 419,5
İtaliya 778 30944 39,8 523,1
Britaniya 346 11300 32,7 240,5
Yaponiya 247 35371 143,2 277,6
Kanada 70 9327 133,2 284,3
Azərbaycan 46 626 14 70
Müəllif qeyd edir ki, Britaniya, İsveçrə, İsveç,
Belçika, Finlandiya və Norveç kimi Avropa ölkələrində
filialların bağlanması
tendensiyası müşahidə
edilib: «Skandinaviya ölkələrində filiallar
şəbəkəsi 1991-1992-ci il böhranından
sonra restrukturizasiya olunaraq azalıb. Britaniya, İsveçrə və Belçika birləşmiş
bankların filialları
bir-birini təkrarladığı
üçün bağlanıb.
Filiallar ancaq 3 Avropa ölkəsində - Almaniya,
İtaliya və İspaniyada artıb.
İtaliya və İspaniyada
bu regional bank ekspansiyasına
qoyulmuş məhdudiyyətin
götürülməsi ilə
bağlıdır. Azərbaycan bank filiallarının inkişaf
səviyyəsi hələlik
arzu olunan səviyyədə deyil.
1 milyon sakinə
düşən filialların
sayına görə,
“Böyük səkkizlik”
ölkələrindən ən
azı 10 dəfə geri qalır. Beynəlxalq təcrübədə
1 banka orta
hesabla 22 filial düşür.
Azərbaycanda 2010-cu il yanvarın 1-i tarixinə 626 filial fəaliyyət
göstərir. Onların
38-i Beynəlxalq banka məxsusdur. Ölkədə 40 bankın yerli
filialı var, 6 bankın isə yoxdur. Bir bankın orta
hesabla 14 filialı mövcuddur. Əhalinin hər
milyon nəfərinə
düşən bank filiallarının
sayı isə 70-dir. Bank
aktivlərinin ÜDM-də
payı ilə bağlı göstəricələr
də Azərbaycanda zəifdir. 2009-cu ildə bank aktivlərinin
ÜDM-də payı
34% təşkil edib.
Bu Şərqi Avropa ölkələrinin
göstəricilərindən (65-80%) təxminən 2 dəfə
azdır. Bu göstərici inkişaf etmiş ölkələrdə
daha yüksəkdir.
Fransada 280%, Almaniyada
300%, Britaniyada isə
400% təşkil edir.
Bank kreditlərinin ÜDM-də payı 24%, əmanətlərin payı
isə 7%-dir. Həmin
göstəricilər orta
Avropa göstəricisindən
dəfələrlə aşağıdır.
Belə müqayisələrin siyahısını
çoxaltmaq da olar. Reallıq ölkədə bankların sayının azaldılmasını tələb
edir. Məhz bu addımla
maliyyə institutlarında
yüksək kapitallaşmanı
və maliyyə dayanıqlığını təmin
etmək, bankların rəqabət qabiliyyətini
artırmaq olar».
Mərkəz.- 2010.-15 aprel.- S. 6.