Reklamların dili bərbad vəziyyətdədir

 

Aydın an Əbilov Reklam sənayesində dövlət dili ara plana keçib

 

Kitabana.net. portalının rəhbəri, Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumunun sədri, yazıçı-kulturoloq Aydın an Əbilovun Olaylara müsahibəsi

 

- Aydın an müəllim, gəlin etiraf edək ki, bu gün Azərbaycanda reklam sahəsində olan mövcud problemlər hələ də qalmaqdadır. Hətta reklama qarşı biganə münasibət tamaşaçılar tərəfindən bu gün də qalmaqdadır. Ancaq inkişaf etmiş bir ço ölkələrdə reklam insanlar üçün vacib amillərdəndir. Xarici ölkələrin əksəriyyətində həyatın bir ço sahələri reklam üzərində qurulur. Bir ziyalı kimi reklam sahəsindəki vəziyyəti necə qiymətləndirirsiniz?

-Əslində bu problemin və məsələnin kökü gedib sovet dövründə dayanır. Bildiyiniz kimi keçmiş SSRİ vatı belə bir ictimai fikir var idi ki, hər hansı mal, idmət keyfiyyətsizdirsə dövlət onu öz televiziyası və qəzetləri vasitəsilə reklam edir ki, insanları cəlb edə bilsin. Bu ictimai təfəkkür bizim cəmiyyətdə indiyə qədər də durur. Ona görə də nəinki televiziya və radioda, eləcə də metroda, ictimai yerlərdə, nəqliyyatda olan reklamları, bildirişləri, elanları ouyan ço az adama rast gəlirik. Və ouyub ona inanan və idmətdən istifadə edən adama da az rast gəlirik. Amma bütün sivil cəmiyyətdə və arici ölkələrdə reklam marketinqin ço önəmli bir hissəsi olaraq hər hansı bir idmət, malın insanlara, geniş kütlələrə, real olaraq həmin mal və idmətə görə pul ayıra bilən insanlara səslənməsi üçün düşünülmüş, sistemli və ən çevik bir format hesab olunur. Bizim əslində reklama olan münasibətimiz həm də oumağa olan münasibətdir. Bilirsiniz ki, bizim cəmiyyətin, ciddi insanların mütaliə ilə, oumaqla heç araları yodur. Düzdür, mütəlif təsirlər nəticəsində Rusiya Azərbaycanı işğal edəndən, Avropa təhsili Azərbaycana gələndən sonra Azərbaycan insanı ço sürətlə oudu və ouduqlarını da həyata tətbiq edəndə Azərbaycan ço sürətlə inkişaf etdi. Ən azı Şimali və Cənubi Azərbaycanı müqayisə etsək, bu mütaliənin, bu intellektuallığın bizi hara gətirib çıartdığının təzahürünü görə bilərik. Ən azı biz şimali Azərbaycanla müstəqil, inkişaf etmiş dünya ölkələri arasında sözü olan bir dövlətə çevrilmişik. Amma müstəqillik qazanandan, heç bir arici təsir olmayandan sonra oumaq, intellektuallıq, ümumiyyətlə informasiya qəbul edib, analiz edib təzədən ortaya başqa intellektual informatik məhsul qoymaq üçün şərait gen-bol olduğu bir vatda fikir versəniz, görəcəksiniz ki, bizim insanlar oumurlar. Biz oumaq deyəndə, onlar daha ço manısçılıq və sənətçiliklə məşğul olmağı nəzərə alırlar. Çünki kimi dindirsən, sənətçi olmaq, tez varlanmaq istəyir. O mənada reklamın, informasiyanın ço böyük əhəmiyyəti var. Və inanıram ki, yaın gələcəkdə bu məsələdə bir qədər proqressiv bir dəyişikliyin şahidi olacağıq. Çünki artıq görürsünüz ki, metro və digər ictimai nəqliyyatda insanlarımıza kağız formatda da olsa müəyyən reklamlar və bildirişlər verilir və insanlar ondan yararlanmağa çalışırlar.

- Ço insanlar belə hesab edir ki, əsl keyfiyyətli malın reklama heç bir ehtiyacı yodur. Amm bu gün küçələrimizdə, efirlərdə zaman-zaman reklam olunan ço məhsullar var ki, onların keyfiyyəti heç də reklamlarda şişirdilmiş kimi deyil. Götürək elə son vatlar ço reklam olunan elektrik avadanlıqlarını. Yay mövsümü ilə əlaqədar kondisioner, soyuducu və s. kimi elektrik avadanlıqları reklam olunur. Həmin məhsulun keyfiyyətinə aldanıb inananlar ço keçmir ki, tamamilə keyfiyyətsiz olduğunun şahidi olurlar. Siz özünüz necə, hansısa məişət avadanlığı alarkən həmin məhsulu necə seçirsiniz?

- Əvvəla burada sözsüz ki, cəmiyyətin, millətin, insanların intellektual səviyyəsindən ço şey asılıdır. Yəni ağıllı, sivil insan heç vat bir elana, bir reklama aldanıb o dəqiqə qaçıb həmin idmətdən yararlanmağa çalışmaz. Ağıllı insanın seçim imkanı olmalıdır. Deyək ki, hər hansı bir məişət cihazını almaq istəyirsiniz, ən azı 5 mütəlif seçim imkanı əldə etməlisiniz. Yəni həm reklamlarda, bildirişlərdə göstərilənlərlə maraqlanmalısınız, həm GOOGLE-də oturub atarış verməlisiniz, internet saytlarından yararlanmalısınız. Həm o idmətdən istifadə edən insanlardan şifahi məlumat, informasiya əldə etməlisiniz, həm də onların hər variantlarını analiz edib özünüz üçün optimal olan bir variant seçməlisiniz. Təəssüf ki, bizdə o yodur. Çünki bayaq dediyim kimi sivil cəmiyyətlərdə reklam və elanlar daha ço intellektual cəmiyyətə ünvanlandığına görə reklam verənlərin özləri belə ço ehtiyatlı olurlar. Onlar özləri bilirlər ki, bir dəfə yalan reklam verilsə və insanları aldatsalar, insanlar bir də ora getməyəcəklər. Reklamın digər bir psioloji cəhəti də var. Üç dəfə eyni şeyi təkrarlayanda artıq insanın beyninə oturur. Məsələn, Azərbaycanda reklama qəribə baırlar və fikirləşirlər ki, ancaq keyfiyyətsiz mallar reklam olunur. Dünya üzrə ən böyük brendlərə basanız, görəcəksiniz onlar marketinqə, reklama, piyara üsusi büdcə ayırırlar. Və bu zaman mütəlif tanınmış insanlardan istifadə edirlər ki, onlarla insanlara təsir edə bilsinlər. Məsələn məndə olan məlumata görə qlobal biznes strukturu olan Coca Cola şirkəti öz məhsulundan gələn gəlirin 40-60 %-ni il ərzində reklama yönəldir. Psiologiyada belə bir hadisə var. Əgər bir insanla uzun müddət görüşmürsənsə, uzun müddət onun haqqında məlumat almırsansa, istər-istəməz ondan soyuyursan və o sənin üçün yadlaşır. Və yaud hər hansı bir müəssisənin sənin üçün doğma olması və yaud məhsulun satılması üçün mütləq dönə-dönə onun reklamına, tanıtıma ehtiyac var. Azərbaycanda bu gün ço geniş imkanlar var. Mən şəsən özümdən götürüm. Bir soyuducu alanda mütləq həm internetdə, həm də reallıqda bir on mənbədən ən azı atarış verirəm. Gedib maraqlanıram, çolu suallar verirəm. Və görürəm ki, doğrudan da uduzmuş olmuram. Bəzən də görürsünüz ki, bizim insanlar rəsmi reklam olunan brend malları firma mağazalardan almaq əvəzinə hansısa digər ticarət mərkəzlərindən Çin və aşağı səviyyəli digər malı almağa meyllidirlər. Amma həmin reklam olunan kampaniyalar zamanı satılan brendlərə, onların keyfiyyətinə basaq, uzun müddət yararlı olmasına fikir versək, görərik ki, reklamın böyük eyri var. Məsələn, şəsən özümdən götürüm. Mən bir ço məişət malları və digər idmətləri daha ço kampaniyaları izləməklə əldə edirəm. Hətta yarı qiymətə aldığım ço keyfiyyətli brend malları var ki, onlar uzun müddət mənə idmət edir. Və yaud paltarları götürək. Adi dünya tərəfindən qəbul olunmuş bir format var. Qış paltarlarını yayda, yay paltarlarını qışda alan insan udur. Bu baımdan bir qədər savad və dünya görüşün geniş, zəngin olması da insanlara kömək edir. Reklamları qəbul etmə, onlarla tanış olma eyri ziyandan daha çodur.

- Son vatlar bir ço yeyinti və geyim mallarının reklamına tanınmış simalar çəkilir. Halbuki dərinə varanda görürük ki, həmin o sənətçilər indiyə kimi reklam etdikləri məhsulun heç dadına belə bamayıblar, həmin məhsuldan bir dəfə də olsun istifadə etməyiblər. Bu barədə nə deyərdiniz?

- Sizin dediyiniz halda ki, bir ço tanınmış insanlar məhsulları reklam etməyə başlayırlar Aydın məsələdir ki, burada onların maliyyə maraqları da var. Çünki tanınmış insan hər halda havayı hər hansı reklama çəkilmir və həmin reklamın işində iştirak eləmir. Onlar müəyyən qonorarlar alırlar. İnandırım sizi ki, şəsən mənə hər hansı bir malın reklamı təklif olunsa, mən əgər o malın zibil olduğunu bilsəm, ömrümdə ona getmərəm. Ən azı cəmiyyət qarşısında, bir vicdan qarşısında məsuliyyət görəcəyəm. Çünki təsəvvür edin ki, hər hansı bir zəif mal kolbasa olsun, yeyinti məhsulu olsun, üsusilə dərman preparatları olsun, onların mənfi təzahürlərini görə-görə mən onu reklam edirəmsə əslində mən öz qohum-əqrəbamın, öz uşaqlarımın ölümünə və onlara pis təsir etməsinə səbəbkar olaram. Ona görə də mən buna getmərəm. Və o insanlar ki, bunu edirlər, heç olmasa onlar bunu düşünsünlər ki, 10 manata görə millətə bu qədər ziyan vermək düzgün deyil. Son vatlar televiziya kanallarında, mütəlif KİV-də ço qəribə proseslər gedir. Dünyanın heç bir yerində olmayan proseslə rastlaşırıq. Mütəlif tibbi müəssisələrin televiziya verilişlərinə sponsorluq eləmələri. İndi mən şadlıq evlərini anlayıram, hansısa bir qurumu anlayıram, hansısa bir ərzaq məhsulu istehsal edən şirkəti anlayıram. Amma deyək ki, hər hansı bir tibb müəssisəsinin hansısa bir verilişə sponsorluq eləməsini heç cür anlaya bilmirəm. Özü də onlarda tibb müəssisələrimiz super, əla bacarıqlı insanlar orada işləyirlərsə onda bizim millətin niyə ço hissəsi arici ölkələrə, İrana, Avropa ölkələrinə müalicə üçün gedirlər? Demək olar ki, yaın gələcəkdə biz bununla bağlı ço maraqlı dəyişikliklərin şahidi olacağıq. Çünki hər halda dövlət bunları izləyir. Dövlət orqanları müəyyən normativ aktlar hazırlayır və dönə-dönə bunları qəbul edirlər. Siz bilirsiniz ki, vatilə Azərbaycan televiziyalarında və küçələrdə spirtli içkilərin, pivələrin reklamına icazə vardı. Amma son vatlar o da qadağan edildi. Və yaud tütün məhsullarının reklamı gedirdi. Onu da qadağan etdilər. Dövlət bu işləri tənzimləyir. Amma dövlətlə yanaşı ictimai qurumlar, cəmiyyətin özü də maraqlı olmalıdır ki, belə mənfi hallar, təzahürlər baş verməsin. Çünki bu cəmiyyətin geri getməsinə və mənfi təzahürlər etməsinə gətirib çıarır.

- Aydın an müəllim, yəqin ki, bir kulturoloq kimi təsdiqləyərsiniz ki, bu gün Azərbaycanda reklamların dili ilə bağlı nə elmi monoqrafiya, nə elmi məqalə, nə də dərs vəsaiti yodur.

-Ümumiyyətlə, bu gün Azərbaycanda elmi ədəbiyyatla bağlı böyük problemlər var. Vatilə rus dilində ouduğumuz kitablar və yaud rus dilindən tərcümə olunmuş ədəbiyyat nümunələri olsa da son vatlar yazılan və çap olunan əsərlər əslində rusca və başqa dillərdən tərcümə olunmuş əsərlərin və yaud ən yaşı halda onlardan yararlanmış əsərlərdir. Amma düz buyurursunuz ki, reklam mədəniyyəti, reklam dili ilə bağlı ço az kitablar var. Mən bildiyimə görə neçə qeyri-hökumət təşkilatı bununla bağlı müəyyən işlər görür. Reklamçılar İttifaqı, jurnalist birlikləri tərəfindən reklam, müasir reklam, internetlə, virtual aləm və digər məsələlərlə bağlı əyani vəsaitlər hazırlanır. Lakin elmi və fundomental əsərləri biz görmürük. Azərbaycanda reklamların dili əlbəttə ki, bərbad vəziyyətdədir. Bilirsiniz ki, şəhər meri təzə-təzə gələndə, həvəsli olan vatlarda Azərbaycan dili, üsusən Azərbaycan dövlət dilinin işlənməsi ilə bağlı qanunun tələblərinə uyğun olaraq şəhərin bir neçə mərkəzi küçələrindən tutmuş, ta kənarlarına qədər mağaza adları ilə bağlı müəyyən kampaniyalar apardı. Onları dəyişdirdi. Bununla da biz Azərbaycan türkcəsində, dövlət dilində yazılmasına nail olduq. Amma indi baıram şəhərin mütəlif yerlərində yenə də həmin absurdluqdur. Bizim ən böyük mobil telefonlar şirkətlərinin adlarından tutmuş ta elanlara, reklamlara, mütəlif qurumların adlarına qədər, reklam lövhələrinə qədər. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən mütəlif vatlarda söylənilmiş o fikirlər sadəcə yana qalıb. Dövlət dili reklam sənayesində sanki əzilib, sanki ara plana keçib. Və biz ziyalılar bunu dəfələrlə demişik ki, bura Avropa deyil. Biz razılaşırıq ki, bəli, Azərbaycan dünyaya açılıb. Şərqdən də, qərbdən də Azərbaycana çolu qonaqlar gəlir. Mütəlif tədbirlər olur. Heç kim etiraz eləmir ki, ingilis, rus və başqa dünya dillərində elanlar və reklamlar olsun. Amma dövlət dili haqqında qanunda göstərildiyi kimi əgər hər hansı elan, reklam, şərtlər, hər hansı bir formada olarsa mütləq Azərbaycan dövlət dilində olan mətn arici dildə olan mətnlərdən iki dəfə böyük yazılmalıdır. Ço təəssüflər olsun ki, bizdə o yodur. Və yaud başqa bir maraqlı nüans deyim. Bütün dünyada siqaretin üstündə ço qorunc antireklamlar olur. Siqaret çəkmək ərçəng əstəliyinə gətirir, siqaret çəkmək sizi öldürür və s. Və yaud bizim siqaret qutularının üzərinə basanız Səhiyyə Nazirliyi əbərdarlıq edir ki, siqaret çəkmək sizin səhhətinizə ziyandır. Və yaud siqaret çəkmək yalnız hansısa siqaret çəkəninmi səhhətinə ziyandır? Tədqiqatlar göstərir ki, qapalı yerdə siqaret çəkilirsə siqaret çəkəndən ço siqaret çəkməyənə, yəni tüstü qəbul eləməyən insana mənfi təsiri var. Və mən istərdim ki, biz bu məsələlərə ciddi yanaşaq. Çünki gələcək nəsillərə, o cümlədən indiki nəslə ən ço ziyan verən, üsusən də mədəniyyətimizi, dilimizi, ümumiyyətlə ictimai düşüncəmizi korlayan məsələlərdir və buna üsusi diqqət ayırmaq lazımdır.

-Son vatlar durmadan artan reklam şirkətlərinə təhsili oldu olmadı, kim gəldi işə götürülür. Onların savadları, intellektual səviyyələri nəzərə alınmır. Bununla bağlı nə deyərdiniz?

- Klassik reklam artıq öz yerini daha modern formatlara verib. Siz bilirsiniz ki, internet, sosial mediada üsusi yeni reklam formatları meydana gəlib. Bunları bilən insanlara, üsusən də bunları öyrədilən yerlərə böyük ehtiyacımız var. Və siz maraqlı bir məsələyə toundunuz ki, reklam şirkətlərinə peşəkarları yo, məhz qeyri-peşəkarları, kimi gəldi işə götürürlər. Bunun da mənfi təzahürləri görünür. Yəqin ki, siz mütəlif küçələrdə paylanılan və kimə gəldi verilən reklam brendlərini görmüsünüz. Əslində bütün dünyada məhz o reklam brendləri müəyyən qrup insanlar ki, müəyyənləşir və onlara da verilir. Amma bizdə tamam əksinədir. Və yaud reklamın ən yaşı nümunələrinə basanız, mənim yadıma gəlmir ki, (bir neçəsini çımaq şərti ilə) elə bir reklam olsun ki, Azərbaycanı və ümumiyyətlə bütün dünyanı maraqlandıra bilsin. Amma reklamlara basaq, hamısı qərbdən bizə gələnlərdir. Onu da bir qədər kreativ, bir qədər intellektual, bir qədər peşəkarcasına yanaşma reklamı tələb edir. Nə qədər ki, bunlar yodur, insanlarda da reklama inam olmayacaq. Və o reklamın verilməsinin də mənası olmayacaq. Üstəlik biz təklif də eləmişdik Azərbaycan televiziyalarında və internetində yayılan reklam mətnləri və yaud da reklam videoları, klipləri, musiqi parçaları mütləq Azərbaycanlılar tərəfindən hazırlanmalıdır. Telekanallarda gedən bütün reklamların əksəriyyət hissəsi aricdən bizə hazır gəlmiş və rus dilində tərcümə olunmuş reklamlardır. Məsələn, məşhur bir şokoladın reklamı var: Dayanma, Snikerslə. Bu nə deməkdir? Bu reklamı anlamaq mümkün deyil. Ona görə Azərbaycan höküməti reklam haqqında qanunda müəyyən dəyişikliklər eləməlidir. Dəyişikliklərdən biri də odur ki, Azərbaycanda gedən reklam, fərqi yodur, yerli və arici mallar, mütləq azərbaycanlı mütəəssislər tərəfindən hazırlanmalıdır. Və milli mentalitet nəzərə alınıb hazırlanmalıdır. Reklamlarda elə şeylər gedir ki, adam lap dəhşətə gəlir. Şəhərə çıın baın, erotik və bəzən də pornoqrafik şəkillərdən ibarət reklam brendləri, şəkilləri görə bilərsiniz. Mən gəncləri başa düşürəm ki, onlar üçün bu yaşı haldır. Bəlkə də Avropaya gedirik, yaşı sayıla bilər. Amma uşaqlar, yeniyetmələr var ki, həmin o şəkillərə baıb ən azı qızışa bilərlər, psioloji sarsıntı keçirə bilərlər. Yəni bunu tənzimləmək lazımdır. İstər telekanallarda gedən verilişlərarası reklamlarda, istər şəhərdəki böyük plokatlarda olan bu mənfi cəhətlərə üsusi cavab verən bir dövlət qurumuna ehtiyac var. Yosa biz hara gedirik, bunu indidən demək ço çətindir.

 

Nisə Rafiqqızı

 

Olaylar.-2012.- 17 iyul.- S.12.