Unudulan romanslar

 

Tahir Əkbər: Ümumiyyətlə ciddi musiqi bir balaca kölgədə qalıb

 

Azər Zeynalov: Bu gün yazılan mahnılar əbədi deyil

 

Əli Mirəliyev: Bu gün bizə yad olan musiqilər tüğyan edir

 

Romans nəcib hisslərin ən gözəl ifadəçisi olan musiqi janrıdır. Bu janrın gözəl nümunələri az deyil. Özü də ən ülvi hissləri ifadə edən şeirlərə bəstələnir. Bir qəlbin təlatümlü çırpıntısı, bir ümdə çağırışBir vətən həsrəti Romansları susdurmaq olmaz, onlar səslənməlidir konsert salonlarında, efirlərdə

 

Bu mövzu doğrudan da hər kəsi düşündürür. Romans kimi gözəl bir janr musiqimizdə az qala unudulub. Doğrudan da, hanı bu günün romansları, operaları?... Və onların əla ifaçıları? Romansların təbliği, yayılması və ən yaşı müğənnilər tərəfindən ounması musiqi ictimaiyyətimizi düşündürürmü?

Qədim romanslar Bir vatlar məşhur rus aktyoru Boris Borisov yazırdı: Qədim romanslar məhv olur. Yaşasın qədim romanslar!

Burada bir sənətkar narahatlığının ağrısı-acısı var. O zaman aktyorun səsinə çoları səs verdi. Onlar qədim romansları müdafiəyə qaldılar.

Vatilə Puşkin dövründə Rusiyanın ən gözəl şairləri romans üçün şeir yazmışlar. Bu janr bizim musiqidə cavandır. Üzeyir Hacıbəyov ilk nümunələrini yaradıb, hətta janrın adını da bizimkiləşdirib: MUSİQİLİ QƏZƏL..

Bəs indi Azərbaycanda bu janrın vəziyyəti necədir? Əgər bir neçə bəstəkarımızın nəzərə almasaq deyə bilərik ki, bu janr bizdə az qala yo dərəcəsindədir. Xüsusilə son illərdə.

Əməkdar incəsənət adimi bəstəkar Tahir Əkbər hesab edir ki, bu janr unudulmağa doğru getsə də romans yenə də bizim zirvə əsərlərimiz hesab olunur:

-Ciddi musiqi ciddi hazırlıq tələb edir. Sözsüz, musiqinin çiçəklənən vatı, bəstəkarlarımızın qüdrətlənən vatı olub. Onun da banisi Üzeyir Hacıbəyov olub. Üzeyir bəy bütün janrlara müraciət edib. Həmçinin romans janrında ölməz əsərlər yaradıb. Xalqın sərvəti sayılan Nizaminin sözlərinə Sənsiz və Sevgili canan romanslarını yazıb. Azərbaycan bəstəkarları həmişə romans janrına müraciət ediblər. Romans klassik janrlarla mahnı arasında bir növ körpü rolunu oynayır. Çünki o janrda həm klassik musiqinin qanunları var, həm də demokratik mahnı janrının aydınlığı, melodik baımdan insanlara aydın olan qavranan musiqi olur. Və təbii ki, bu da vəhdət təşkil edir. Əgər söhbət səviyyədən gedirsə, təbii ki, burada böyük səviyyəli bir poeziya, musiqi olmalıdır. Bu janrda əsrlərlə dahilər böyük əsərlər yaradıblar. Bu janrda böyük poeziyanın, böyük şairlərin adı hallanır və onlara müraciət olunur. Son vatlar nə üçün bəstəkarlarımız bu janra az müraciət edirlər? Mən hesab edirəm ki, Üzeyir bəy o iki romansı o qədər möhtəşəm yaradıb ki, bəlkə də bu səbəbdən indiki nəsil bəstəkarlar bu janra müraciət etməyə bir qədər çəkinirlər. Bu gün mahnı janrının ço gur inkişafı var. Ümumiyyətlə ciddi musiqi bir balaca kölgədə qalıb. Romans yazmaq bir qədər hazırlıq tələb edir. O musiqinin dərinliyini dinləyiciyə açmaq lazımdır. Romans janrı təkcə Üzeyir bəylə bitmir. Bizim ço gözəl nümunələrimiz var. Məsələn Tofiq Quliyevin Bətəvər oldum adlı romansı Üzeyir zirvəsində olan bir əsərdir. Süleyman Ələsgərovun Vətənimdir romansı da həmçinin. Bəstəkarlarımızın çou yaradıcılığında romans janrına müraciət edib. Şəsən mənim özüm Yeseninin şeirlərinə romans yazmışam. Hər bir professional bəstəkar bu janra müraciət edir. Amma romans kütləvi janr hesab olunmur. Sözsüz ki, bu klassik janrdır. Amma daha demokratik, qulağa yatımlıdır. Romansın özünəməsus formaları var. Bəzi romanslar hətta mahnı-romans da adlana bilər. Əksər hallarda romans forma baımından daha zəngin və mürəkkəbdir. Bu yaınlarda Nizami Gəncəvinin atirəsinə həsr olunmuş tədbir keçiriləcək. Mənə də romans janrına müraciət etmək tapşırılıb. Romanslar əksər hallarda əruz vəznində olan qəzəllərə yazılır. Dərin məna kəsb etdiyindən ço sözləri dinləyici anlamır. Problem təkcə bunda deyil. Bizim böyük məktəbimiz var. Bu gün sintez gedir. Romansa demokratik mahnı janrı təsir edir. Və ya əksinə, romans janrından mahnıya ciddilik gəlir. Romans yenə də bizim zirvə əsərlərimizdir. Üzeyirin Sənsizi ilə Sevgili cananı ən böyük nümunədir. Nəinki Azərbaycanda, hətta bütün dünyada romans janrı həmişə mövcud olub. Bu janra Şubertdən tutmuş rus bəstəkarlarına qədər müraciət olunub. Klassik janr kimi romansın da bir dövrü var. Ciddi musiqi var ki, onu dərk etmək üçün müəyyən hazırlıq lazımdır. Romans ifaçıları Bülbüldən başlayır. Rəşid Behbudov, Lütfiyar İmanovdan başqa Azər Zeynalov, Samir Cəfərov, Amil Həsənoğlu romansı ço səviyyəli və peşəkarcasına ifa edirlər. Xuraman və Fidan Qasımova bacıları da romanslar ifa ediblər. Bizim ço möhtəşəm vokal məktəbimiz var. Bəlamız ondadır ki, bəstəkarların yaradıcılığında mahnıdan başqa digər janrlardan əbərimiz yodur. Bir az irəliləmək lazımdır. Hər bir janrda ilk əvvəl keyfiyyət olmalıdır. Ona görə də mən inanıram ki, romans janrı çiçəklənəcək, inkişaf edəcək, Yeni əsərlər yaranacaq.

Qəribədir, bu janr musiqimizdə demək olar ki, tamam unudulub. Nə üçün bizdə yerindən qalan hər müğənni neçə-neçə bəsit və zəif mahnı ifa edir, amma Qara Qarayev, Ağabacı Rzayeva, Ədilə Hüseynzadə, Asya Sultanovanın bir romansını oumağa təşəbbüs belə göstərmir? Unudulmaz müğənnimiz Bülbülün ouduğu romansların taleyi necədir? Onun Sənsizini, Sevgili cananını, son on beş, iyirmi ildə kimlər ifa edir? Məgər bizdə vokal ifaçılığı bu qədər geridir? Əgər belədirsə bunun köklərini harada atarmalıyıq? Respublikamızda dəfələrlə mahnı ifaçılığı məsələsi müzakirə olunub, dəfələrlə bu məsələyə qayıdıblar. Ancaq bir dəfə də olsun, romans janrı haqqında danışılmayıb. Biz son illər nə Filarmoniyada, nə də başqa konsert salonlarında romans gecələrinin şahidi olmuruq. Heç şübhəsiz, bir gecəlik konsert verməyə bizim bəstəkarların romansları bəs eləyər. Sənsiz, Sevgili canan, Mən sizi sevirdim, Ölkəm, Ou, gözəl, Gül, Vəslin həvəsi və başqa romanslar buna parlaq misaldır.

Bizdə bu qədər bəstəkar, bu qədər ifaçı bəlkə də heç zaman olmayıb. Niyə cavan bəstəkarlarımızdan birinin yadına düşmür ki, musiqidə belə bir janr var? Ucuz alqışlar romansların üstünə kölgə salmırmı? Musiqimizdəki bir neçə yaşı romansın adını çəkməyə ehtiyac duyuram. Bəstəkar Emin Sabitoğlunun Nəsiminin sözlərinə yazdığı Hardasan bunlardan biridir. İstərdim ki, bəstəkarlar bu janra təkcə yubiley günlərində müraciət etməsinlər.

Romans janrını öz ifalarında təbliğ edən vokalçılarımızdan biri də layiqincə alq artisti, tanınmış opera ifaçısı Azər Zeynalovdur. Azər müəllim də bu janra bəstəkarlar tərəfindən az müraciət olunmasının səbəblərini açıqladı:

Sizinlə razılaşıram ki, estrada musiqisinə nisbətən romans janrı bir qədər geriləyib. Amma mən inanmıram ki, bu əbədi olaraq belə qalacaq. Romans yenə də öz yerini tutacaq. Bu da təbii ki, bəstəkarlarımızdan asılıdır. Bəstəkarlarımız əgər romans janrında layiqli əsərlər yazsalar və muğənniləri bu janra maraqlandırsalar, təbii ki, bu janr geriləməz. Təkcə romans deyil, operalarımızın özü də o dərəcədə öndə deyil. Yeni operalar yaranmır. Amma buna bamayaraq opera artistlərimiz yenə də öz işlərini davam etdirirlər. Elə mənim özüm. Biz tamaşalarda oynayırıq. Amma bu təkcə binanın özündə oynanılır. Televiziyalarda təbliğ olunmur. Ço az-az təbliğ olunur. Mahnı janrına, muğamata ço yer verilir. Bu da normal haldır. Hər şey insanların tələbatından irəli gəlir. Bu gün dinləyicinin tələbatı hansı musiqiyədirsə o tələbat ödənilir. Amma zaman gələcək romansın, operanın da zirvədə olan vatları olacaq. Çünki bu gün yazılan mahnılar əbədi deyil. Lakin romanslarımız, operalarımız əbədidir. Bu səbəbdən mən narahat deyiləm.

Tanınmış müğənni Əli Mirəliyev hesab edir ki, romans ouyanlar olsa da yazan demək olar ki, yodur:

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan musiqisində romansı, klassik mahnını, muğamı unudulmaz bəstəkarımız Üzeyir Hacıbəyov sintez edib. Niyazi, Qara Qarayev, Vasif Adıgözəlov, Fikrət Əmirov, Səid Rüstəmov, Süleyman Ələsgərov kimi sənətkarlar Üzeyir bəyin məktəbindən ilham alıblar. Azərbaycanda yeni musiqi janrı əmələ gəlib. Üzeyir bəy Sankt-Peterburqda oumuşdu. Orada da dünya musiqiçilərinin əsərləri ilə muğamı sintez etmişdi. Romansların kökü buradan yaranıb. Arşın mal alan, O olmasın, bu olsun filmində görün nə gözəl romanslar var: Halal olsun Süleyman- görün nə gözəl romansdır. Ramiz Mirişli, Oqtay Rəcəbov, Şəfiqə Aundova, Tahir Əkbər romans janrına müraciət ediblər. Amma ilk romansı Üzeyir Hacıbəyov Sənsizlə təkmil edib. Asəf Zeynallının Ölkəm romansı var idi. Bülbül ifa edib. Süleyman Ələsgərovun Vətənimdir romansı. Vasif Adıgözəlov, Arif Məlikov, Qara Qarayev də ço gözəl romanslar yazıblar. Bu nəsil dünyasını dəyişəndən sonra yerdə qalan nəsil artıq keçib alturaya. Romans ço ciddi və çətin olduğuna görə yaza bilməyiblər. Sadəcə mahnı yaradıblar. Mahnı da lazımdır. Amma romansın yaranması bəstəkardan böyük məsuliyyət, eyli vat tələb edir. Sovet hökuməti dağılandan sonra mahnı janrı bərbad vəziyyətə düşdü. Bu gün bizə yad olan musiqilər tüğyan edir. Hansılar ki, onlar bizə aid deyil. Oradan başqa qou gəlir. Bu bir yuu idi, gəldi, getdi. Və bununla da Azərbaycan romans janrı demək olar ki, bitdi. Cavanşir Quliyev, Eldar Mansurov, Gövhər Həsənzadə, Faiq Sücəddinov bu janra demək olar ki, müraciət etmirlər. Bəlkə də romansı ouya bilənlər var. Amma yazan yodur. Cahangir Cahangirovdan sonra romans yazmaq qeyri-mümkündür. Mən neçə ildir ki, təkbaşına təbil çalıram, mübarizə aparıram ki, Azərbaycan musiqisi bu gün bərbad vəziyyətdədir. Heç kəs də məni dəstəkləmir. Mənim də ömrüm bitəcək. Amma Azərbaycan musiqisini bu vəziyyətdə qoyub gedə bilmərik. Biz mahnılarımızı bərpa etməliyik ki, onlardan əsl Azərbaycan ətri gəlsin. İnanmıram ki, romans janrı yenidən bərpa olunsun. İfaçılar dəyişə bilər, amma yeni romans janrı əmələ gəlməyəcək. Tofiq Quliyevin Üzüyümün qaşı firuzədəndir mahnısını Rəşid Behbudov ifa edib. Vasif Adıgözəlov Qərənfil romansını yazıb. Görün necə gözəldir. Tofiq Quliyevin Bətəvər oldum romansını Azər Zeynalov necə gözəl ifa edib. Ço təəssüf ki, kanallarımız romanslarımızı yo, yad musiqiləri qəbul edirlər. Azərbaycanda bu gün romans haqqında heç düşünən yodur.

 

***

 

Mən hesab edirəm ki, bu gün musiqimiz üçün ən aktual olan bir mövzuya tounmuş olduq. Doğrudan da musiqimizin bir ço janrlarının sürətlə inkişaf etdiyi, Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin nüfuz qazandığı bir vatda romansın bir janr kimi az qala unudulması, böyük konsert auditoriyasında lazımınca təbliğ olunmaması, şübhəsiz bütün sənətsevərləri narahat etməlidir.

 

 

Nisə Rafiqqızı

 

Olaylar.- 2012.- 13 mart.- S.13.