"Ən böyük
Niyazi, ondan böyük yox"
Qeydlərimdən birində Bakının rəmzlərindən
söhbət açanda böyükdən böyük maestro
Niyazinin də adını çəkmişdim.
İndi onu öz düşüncə tərzimdə bir
daha dilə gətirmək istəyirəm.
“XX
yüzildə, xüsusən bitən əsrin ikinci
yarısında Azərbaycanın rəmzlərindən biri
olmuş maestro Niyazini hər kəs öz gördüyü
kimi, şəxsiyyətinə və sənətinə öz
heyranlığı, öz sevgisi çərçivəsində
təsvir etməyə çalışıb”.
Bu fikir çox vacib həyat gerçəkliyini
açıqlayır və mən də öz
heyranlığım və sevgim çərçivəsində
“musiqi kralı” Niyazi haqqında qısaca söz deməyə
çalışacağam.
...Niyazi! Bu adın nüvəsində quvvətli şəxsiyyətin
cazibəli dünyası, ona dərin ehtiram duyğusu cəmlənib.
Məhz belə bir təlqinedici məftunluqla ona
şirin-şirin “maestro” deyib müraciət edirdilər...
...Yaxından
da yaxınları, qohumları, dostları arasında zərif-zərif
“knyaz” titulu ilə çağırılırdı. Bu kəlmənin çalarında əsl bəyzadəlik,
aristokratiya, ucalıq, qüdrətli Hacıbəylilər nəslinin
ehtişamlı ləyaqət pafosu təcəssümünü
tapırdı.
...Onu
“musiqi kralı” sayanlar da vardı. Özü də
bu deyimin fövqündə duran Niyazi fenomeni bir daha təsdiqlənirdi.
... “Ən böyük Niyazi, ondan böyük yox!”...
Pult arxasında möcüzəli əlləri
ilə orkestri vəcdlə səsləndirən Niyazi cazibəsinin
əsiri olan Ankara və İstanbul tamaşaçıları
aramsız alqışların müşayiəti ilə
qızğıncasına böylə
çığırırdılar.
“Knyaz”
Niyazi “maestro” Niyazi kimi dünya şöhrəti tapdı,
“maestro” Niyazi isə “musiqi kralı” Niyazini sənət kəhkəşanının
ən parlaq “ulduzuna” çevirdi.
Niyazi yarıməsrlik yaradıcılıq fəaliyyətində
musiqi zirvəsinin fəzalarında qartaltək qanad
açıb süzdü. O, nəinki Azərbaycanda peşəkar
dirijorluq məktəbinin şöhrətini göylərə
qaldırdı, nəinki Azərbaycan simfoniyasının ilkin
səsləndirilməsinin səbəbkarı oldu. Eyni zamanda milli bəstəkarlıq məktəbinin
bərqərarlığında əvəzsiz xidmət
göstərdi. Azərbaycan musiqisində
“qüdrətli dəstə” mövcuddu və Niyazinin həmin
“dəstədə” öz dəyəri vardı.
Niyazi –
Yaxın, Orta və Uzaq Şərq aləmində tayı-bərabəri
olmayan dirijor idi. Bütün dünya musiqi
tarixində isə barmaqla sayılacaq üç-beş maestro
sırasında “qərar tutmuşdu”.
Onun möcüzəli əlləri vardı və
doğru deyirlər ki, maestronun əlləri
“görür", gözləri isə “eşidirdi”. Niyazi fenomeni həm
də onda idi ki, bir baxmaqla partituranı əzbərləyirdi.
O, təkcə əlləri, gözləri, qulaqları ilə
yox, bütünlükdə beyni, ürəyi – tam
varlığıyla musiqini içinə çəkirdi. Hər
hansı ifada maestronun ürəyinin hərarətini, beynindən
süzülüb gələn ağlın-zəkanın
duyumunu, Niyazi istedadının gerçək təzahürünü
görüb, hiss edirdik.
Görkəmli
rus pianoçusu V. Merjanov bir dəfə Niyazidən söhbət
düşəndə dedi:
“1957-ci ilin əvvəllərində Bakıda qastrol səfərindəydim. Simfonik orkestrlə
birlikdə Pyotr Çaykovskinin “Fortepiano və orkestr
üçün birinci konsert”i ifa olunacaqdı. Solo çalacaqdım.
Konsert uğurla keçdi. Tamaşaçılar
ifaçıları, xüsusən maestronu sürəkli
alqışlarla qarşıladılar. Yalnız
konsertdən sonra bizə bəlli oldu ki, partiturada təsadüfən
iki not vərəqi çatışmadığı halda
Niyazi heç nə sezdirmədən orkestri və solo
ifaçını misilsiz məharətlə, ahəngdarlıqla,
özünəməxsus səciyyəvi manerada idarə
etmişdir. Bax, bu, sənət
möcüzəsi idi və məhz Niyazi kimi misilsiz qüdrət
sahibi ilə baş verə bilərdi".
Bəli,
Niyazi – möcüzə idi. Nə gözəl ki, Moskvada
Böyuk Teatrın, Sànkt-Peterburqda Marinski teatrının,
Londonda “Kovent-Harden”in, Parisdə “Qrant-opera”nın, habelə
Ankara, İstanbul, Ulan-Bator, Pekin, Praqa, Buxarest, Tbilisi və
Kiyevin... möhtəşəm səhnələrində
düzənlənən ecazkar musiqi bayramlarının ən
yadda qalan, unudulmayacaq bəzəyi Niyazi olmuşdur. Özü də adları çəkilən bu yerlərdə
o, təkcə qastrol çıxışına gələn
dirijor olmaqdan savayı eyni zamanda yeni tamaşaların
yaradıcılarından biri, simfonik orkestrin qurulmasının
rəhbəri idi. Məsələn,
Sankt-Peterburqun məşhur Marinski teatrında bəstəkar
Arif Məlikovun “Məhəbbət əfsanəsi” baletinin ilk
səhnə quruluşunda Niyazi tamaşanın dirijoru
olmuşdur. Sonradan isə qısa müddətə
də olsa həmin teatrın baş dirijoru kimi fəaliyyət
göstərmişdir. Heç bilirsiniz
Yevgeni Mravinski kimi qüdrətli maestronun
yaşayıb-yaratdığı bir şəhərin
teatrında baş dirijor kreslosunda əyləşmək nə
deməkdir?!
Bundan sonra Niyazi Parisin dünya şöhrətli
“Qrant-opera”sında (qısa müddətə də olsa)
baş dirijor vəzifəsini tutdu. Nə qədər ürəkaçan
bir fakt! Musiqi bilicilərinin dəqiq məlumatına
görə, Niyazi Şərq və müsəlman ölkələrindən
ilk təmsilçi idi ki, “Qrant-opera” kimi möhtəşəm
sənət ocağında pult arxasında dirijor qismində
dayanmışdır.
Xalqımızın
bu böyük sənətkar oğlu uzaq Monqolustan paytaxtı
Ulan-Batorda da bir müddət fədakarlıqla
çalışmış, yerli simfonik orkestrin daha da təkmilləşməsində,
repertuar proqramının tərtibində, xüsusən
ustalıq səviyyəsinin yüksəldilməsində az əmək sərf etməmişdir. Onun “usta dərsləri” indi də yaddaşlardan
silinməyib.
Niyazinin Türkiyədəki yaradıcılıq işi
xüsusi diqqətə və qiymətə layiqdir. Qardaş məmləkətdə
– Ankara opera teatrında onun rəhbərliyi altında düzənlənən
klassik opera tamaşaları millətin mədəniyyət xəzinəsinə
nadir incilərtək daxil olmuşdur. “Niyazi məktəbi”
kimi qəbul olunan bu iş proqramı, fəaliyyət dairəsi
ətrafında əfsanəyə çevrilmiş
söz-söhbətlər indiyədək sadə türklərin
dilində dolaşır, Niyazi adı həmişə hörmət
və ehtiramla anılır.
Niyazi şəxsiyyətini, onun ecazkar sənət
qüdrətini sözlə etiraf edən saysız-hesabsız
müəllif tanıyırıq. Təbii ki,
hamısını sadalamaq burada mümkünsüzdür.
Caizsə bir neçəsinə nəzər
salaq.
D.
Şostakoviç (Moskva):
“Niyazi – incə interpretatordur... musiqi formasının
strukturunu çox aydın duyur”.
K. Tsekki
(İtaliya):
“Niyazi sənəti ən yüksək tərifə
layiqdir. Onun qeyri-adi əlləri, böyük iradəsi və
qüvvətli xarakteri var".
N. Hikmət
(Türkiyə):
“Azərbaycan xalqının bəxti onda gətirib ki,
Niyazitək dirijoru var. Bu güvən duyğusuna bütün
türk dünyasının haqqı çatır”.
Y.
Mravinski (Sankt-Peterburq):
“Niyazi
özünün temperamenti ilə orkestr
ifaçılarının bütünlükdə yüksək
ovqat notuna qalxmasına nail olur”.
J. Blox
(Paris):
“Orkestr şefi Niyazi kimi dahi sənətkara minnətdarıq
ki, Prokofyev musiqisini bütün incəliklərinə qədər
duya bildik. Çaykovski musiqisi də çox təmiz səsləndi.
İlahi, necə də unudulmayacaq gecə oldu bu. Sağ ol,
maestro!”.
Qeorq Qarau
(Leypsiq):
“Mən bir skripkaçı kimi dünya ölkələrinin
çoxunda görkəmli dirijorların rəhbərliyi ilə
simfonik orkestrlərlə çıxış etmişəm. Bizim şəhərə
qonaq gəlmiş Niyazi, cəsarətlə deyərəm ki,
istisnadır. Onun şefliyi ilə
Çaykovskinin “Altıncı simfoniya”sı, Bethovenin “Skripka
konserti” böyük ləzzətlə səsləndi.
Niyazi kimi musiqi duyumu olan ikinci bir dirijorla
qarşılaşmamışam"...
Rafael
Hüseynov, akademik (Bakı):
“Maestro
Niyazi universal bilikləriylə, zəngin daxili aləmi ilə,
istedadlı bəstələri ilə, qabil təşkilatçılığı
ilə canlı klassik idi, örnək idi, öndər idi”...
***
...Dirijor Niyazi ilə müqayisədə bəstəkar
Niyazi yaradıcılığı da böyük önəm
kəsb edir.
Onun saysız-hesabsız mahnıları, xüsusən də bəzi
xalq mahnılarının simfonik orkestrin müşayiəti ilə
ifası, teatr tamaşalarına və kinofilmlərə
yazdığı musiqi, “Xosrov və Şirin” operası,
“Çitra” baleti, “Rast” simfonik muğamı, “Zaqatala
süitası” – bəstəkar Niyazi
böyüklüyünün özül daşlarıdır.
Bu
sözləri qələmə aldığım
çağlarda – 2004-cü ilin noyabrında məlum oldu ki,
“musiqi kralı”nın “Rast” simfonik
muğamı xüsusi libretto əsasında balet
tamaşası kimi səhnə ömrü qazanıb. Bakı Opera və Balet Teatrının kollektivi bu
ehtişamlı yaradıcılıq işi üçün, əlbəttə,
hər cür tərifəlayiqdir.
Niyazi ilə ötüşən günlərimi
andıqca özümü çox xoşbəxt sanıram. Haqqında
yazdığım məqalələr Misirdə,
Çexoslovakiyada, Rumıniyada yerli mətbuat səhifələrində
işıq üzü görüb. 1982-ci
ilin martında Moskvada Mərkəzi televiziya ilə Niyazi barədə
yayımlanan bır saatlıq verilişin ssenari müəllifi
idim.
***
...Moskvada
işimizi bitirib Kuybışevə uçduq. Niyazinin
yerli opera və balet teatrında göstərilən
“Çitra” baletinin növbəti tamaşasına birlikdə
baxdıq.
Deməyə bilmədiyim bir faktı da xatırlamaq istəyirəm. 1971-ci ildə
mən ailə həyatı qurdum. Toyumun
qonaqları sırasında Niyazi masabəyi olmasa da o, məclisi
tam ələ almışdı. Onun bədahətən
söylədiyi satirik şeirlər, yoldaşlıq
şarjları, lətifələri, zarafatları,
gülüşü və ecazkar rəqsi gözəl idi.
Ciddi, “tündməcaz” Niyazidən əsər-əlamət
yoxdu. Başqa Niyaziydi Niyazi î axşam.
Maestronun mənzilindəki ənənəvi
toplantılar, onun səxavətlə açdığı
süfrə, hamının böyük ehtiram və hörmətini
qazanan əziz Həcər bacımızın qonaqpərvərliyi,
xanım-xatın davranışı, bişirdiyi ləzzətli
təamlar barədə çox yazılıb, çox deyilib. Mən də
î mənzildə dəfələrlə qonaq olmuşam,
Niyazinin bərəkətli süfrəsindən tikə kəsmişəm.
Toyumuzdan sonra bizi ilk “ayaqaçdı”
qonaqlığına dəvət edən də məhz Niyazi
ilə Həcər xanım oldular. Tarixi gün indiki kimi
yadımdadır: 1971-ci il 25 sentyabr Niyazinin
Həcər xanımla 1936-cı ildə Kiyevdə birgə
çəkdirdikləri fotoşəkli o, həmin axşam bizə
xatirə verdi. Maestro şəklin arxasında belə avtoqrof
yazdı:
“Əziz Fazil bəyə və gözəl
xanımına. Sizə də özümüz kimi uzun illər
birgə xoşbəxt yaşamağı arzulayırıq”.
Sayğılarla,
Həcər
xanım, Niyazi”
25.IX.1971.
***
Yeri gəlmişkən deyim ki, şəxsi arxivimdə
olan ikinci fotoşəkil dahi sənətçidən 1980-ci
ildə yadigar qalmışdır. Redaksiyamızda birgə
çalışdığımız jurnalist dostum mərhum
İsmayıl Kərimov (o, Niyazinin yaxın qohumu idi) mənə
xatırladırmış kimi dedi: “Sabah Niyazinin ad
günüdür. Bilirsən də...”.
Dedim hər
halda zəng vurub planlarından xəbər tutaq. Adətən biz onu ad günündən bir neçə
gün öncə “oğurlayır”, şəhərkənarı
kababxanalardan birində “qeyd edirdik”. Hə,
telefonda 493-18-36 rəqəmlərini yığdıq. Qısası, maestronu razı saldıq. Axşam artıq Qaradağ yolu istiqamətində dəniz
sahilindəki restoranda “lövbər” saldıq. Dəstəmiz
Niyazidən, Şəmsi və Fərhad Bədəlbəylilərdən,
İsmayıl Kərimovdan və məndən ibarət idi. Buradaca maestro ilə qeyri-adi bir görüş
keçirdik.
Şəhərə qayıtdıq. Niyazi şəstlə dedi
ki, maşını sür həyətə, qalxaq bizə.
Sizi türk qəhvəsinə və əla Gəncə
konyakına qonaq edəcəyəm... Söz
güləşdirməyi sevməzdi. Qalxdıq
onlara. Elə iş otağındaca kitab dolabının
şüşəsi arxasında gördüyüm fotoşəkil
və onun əllərinin təsviri diqqətimi çəkdi.
Bilirdim ki, yenicə çəkilmişdir.
Və mənə elə gəldi ki, yarım əsr
ərzində “Musiqi krallığına” qədər yüksələn
Niyazinin heyrətamiz obrazının ən səciyyəvi
anı bu fotoşəkildə əksini tapıb. Şəkli ərklə oradan götürdüm.
Maestro da qəlbimi sındırmadı, alıb şəklin
arxasında yazdı:
“Qardaşım
Fazil, əksimlə yanaşı, ürəyimin hərarətini
də hədiyyə verirəm”.
Niyazi.
19.IX.1980.
***
...1972-ci il aprelin 9-da Bakı teatrının səhnəsində
“Çıtra” baletinin yeni redaksiyada ilk tamaşası oldu. Həmin axşam Niyazinin ovqatı əla idi. Görünür, əsərin təzə səhnəqrafik
şərhi maestronu razı salmışdı. Tamaşadan sonra bir qədər gec də olsa Şəmsi
Bədəlbəyli bizi şam yeməyinə dəvət elədi.
Adını da qoydu ki, “gedək “Çitra”nı çimizdirək”...
Masa arxasında Şəmsi bəylə Niyazi î
ki var zarafatlaşdılar. Geri qayıdarkən
maestro ərkyana tərzdə mənim maşınımın
sükanı arxasına keçdi. Niyazinin bir qədər
kefli çağlarında belə
şıltaqlıqlarından böyük həzz
alırdım...
Bəli, avtomobili işə salıb (biz Mərdəkandaydıq)
bir-iki km. irəliləmişdik ki, sola buruldu. “Hə, gedək Üzeyir əmimin
bağına baş çəkək”, – dedi. Gəlib
çıxdıq Üzeyir bəyin unudulmuş, gözdən
iraq qalmış bağ evinə. Divarın qənşərində təkərlər
əvəzinə daşlar üzərində durmuş qara rəngli
“M-1” markalı köhnə maşını dərhal
gördük. Niyazi avtomobilə
yaxınlaşıb ehmallıca əllərini toz
basmış qapıların üzərində gəzdirdi.
Kövrək səslə: “Əmimlə î qədər bu
maşında gəzmişəm ki? Hərdənbir də
özüm sükan arxasında oturub sürücünü əvəz
eləməkdən həzz alırdım...”,
– dedi.
Artıq çox gec idi, qayıtdıq şəhərə. Yol boyu o,
Üzeyir bəylə bağlı unudulmaz xatirələrini
danışırdı.
Reytinq.- 2019.-19 yanvar.- S.15.
Fazil RƏHMANZADƏ