QHT-lərlə
bağlı qanunların tənzimlənməsi
Vətəndaş cəmiyyətinin mövcudluğunun vacib forması, bu və ya digər məqsədlərini həyata keçirmək üçün, könüllü əsaslarla insanları birləşdirən, qeyri-hökumət təşkilatlarının sistemidir. QHT şəbəkəsinin daha çox inkişaf etmiş ölkələrdə vətəndaş cəmiyyəti daha güclüdür. Onu qeyd etmək lazımdır ki, bu təşkilatlar bütün ölkəni, ya regionu əhatə edir və ya lokal xarakter daşıya bilir; rəsmi və ya qeyri-formal ola bilir, uzunmüddətli və ya yaranmış yerli problemin həllinə yönəlmiş konkret hadisə üçün qurulur. Cəmiyyətin birliyinə müxtəlif maraqların uyğunlaşdırılması yolu ilə, yəni ali hakimiyyət qurumlarında qrupların təmsilçiliyinin nəticəsində nail olunur. Vətəndaş cəmiyyəti kifayət qədər mürəkkəb daxili struktura malikdir. Bu strukturda qeyri-hökumət təşkilatları mühüm yer tutur və onun vətəndaş cəmiyyətinin yaranmasında, formalaşmasında və inkişafında rolu danılmazdır. Əslində, vətəndaş cəmiyyətini qeyri-hökumət təşkilatları olmadan təsəvvür etmək mümkün deyil. Vətəndaşların əsas tələbatları və istəkləri əvvəlcə məhz QHT-lər vasitəsi ilə formalaşmış görkəm alır.
QHT-lərə Dövlət Dəstəyi
Şurasının sədri, millət vəkili Azay Quliyev məsələyə
münasibət bildirərkən qeyd edib ki, bu qurumlar - QHT-lər
vətəndaş cəmiyyəti fəlsəfəsinin, onun
ideyalarının həyata keçirilməsində,
reallaşmasında mühüm rol oynayır: “Vətəndaş
cəmiyyəti özü təşkil olunan və
özü-özünə inkişaf edən sistemdir. Vətəndaş
cəmiyyətinin əsas atributlarından olan QHT-lərin onun
formalaşmasında və inkişafında rolu, yuxarıda
qeyd olunduğu kimi, böyükdür. QHT-lər vətəndaş
cəmiyyətinin üst təbəqəsini təşkil edən
əsas amillərdən biridir. Vətəndaş
cəmiyyətinin bir tərkib hissəsi olaraq QHT-lərin cəmiyyətdə
əsas rolu vətəndaşların tələbatının
ödənilməsi istiqamətində onların öz
potensial qüvvələrinin səfərbər edilməsindən,
bu yöndə vətəndaş şüurunun
artırılması və işlək mexanizmlərin
formalaşdırılmasından ibarətdir. Azərbaycanda fəaliyyət
göstərən QHT-lərin də ölkəmizdə vətəndaş
cəmiyyətinin qurulmasında rolu müstəsnadır. QHT-lərin
mənası, funksiyaları, əhəmiyyəti və fəaliyyətləri
barədə əhali geniş məlumatlı olmasa da,
intellektual insanlar və cəmiyyətin ictimai fəalları
arasında bu barədə informasiya kifayət qədərdir. Respublikamızda fəaliyyət göstərən
QHT-lər əsas etibarilə insan hüquqları və
demokratiya, ailə, qadın və uşaq məsələləri,
iqtisadi və sosial məsələlər, elm, təhsil, mədəniyyət,
ekologiya, gənclər və digər sahələrdə fəaliyyət
göstərir, öz istiqamətlərinə uyğun
müxtəlif layihələr həyata keçirirlər.
Onlar insan hüquqlarının təbliğində, əhalinin
müxtəlif sahələrdə maariflənməsində, vətəndaşların
sosial problemlərinin həllində layihələr həyata
keçirirlər”.
QHT nədir?
Təəssüflə demək lazımdır ki, hələ də cəmiyyətimizdə QHT fəlsəfəsini, anlayışını, fəaliyyətini bilməyən, anlamayan insanlar mövcuddur. Bunun qarşısını almaq üçün QHT-lər cəmiyyətlə, insanlarla daha yaxından işləməli, öz fəaliyyətlərini daha çox işıqlandırmalıdırlar. Millət vəkili onu da vurğuladı ki, ölkəmizdə mövcud olan QHT-lər və insanlar arasında vətəndaş cəmiyyəti quruculuğuna maraq son illərdə daha da güclənib: “Buna səbəb QHT-lərin uğurlu fəaliyyəti və dövlətin vətəndaş cəmiyyətinin formalaşmasına verdiyi dəstək, bu sahədə qəbul etdiyi qanunlar, qərarlardır. Bu qanunların qəbulundan istifadə edən QHT-lər öz fəaliyyətini daha da genişləndirib. Həmçinin, Azərbaycanın Avropaya inteqrasiya olunmasında QHT-lərin rolunu xüsusi qeyd etmək lazımdır. Vətəndaş cəmiyyətinin əsasını təşkil edən QHT-lər onun fəlsəfəsinin, ideyalarının reallaşması istiqamətində fəaliyyət göstərməlidirlər. Bu istiqamət vətəndaşların sosial, intellektual və psixoloji inkişafının, daxili azadlığının və bu və ya digər vətəndaş cəmiyyəti institutuna qoşularkən tam özfəaliyyət qabiliyyətinin yüksək səviyyədə olmasıdır. QHT-lər də, öz növbəsində, dövlətin müxtəlif sahələrdəki fəaliyyətinə kömək etməli, ona tərəfdaş olmalıdır. Müasir dövrümüzdə Azərbaycanda QHT sektorundakı mövcud vəziyyəti ümumiyyətlə qənaətbəxş hesab etmək olar. Çünki bu sektorun fəaliyyət göstərməsi üçün əlverişli şərait və imkanlar dövlət tərəfindən yaradılıb”.
A.Quliyev xüsusi ilə bildirdi ki, QHT-lərlə
bağlı qanunvericilik bazası dövrün tələblərinə
uyğun təkmilləşdirilib. Yəni, QHT-lərin
qeydiyyatı prosesi də sadələşdirilib: “Bununla belə,
Azərbaycanda fəaliyyət göstərən QHT-lərin əksəriyyəti
əsasən xarici donorlardan aldığı qrant əsasında
fəaliyyət göstərir. Lakin dövlətin son zamanlarda
vətəndaş cəmiyətinin inkişafı sahəsində
atdığı bir sıra uğurlu addımlar xarici
donorlardan bu asılılığın azalmasına səbəb
olub”.
Vətəndaş
cəmiyyətinin əsas strukturu
Ümumiyyətlə, vətəndaş cəmiyyətinin əsas strukturlarından olan QHT-lərin yaranmasına və formalaşmasına tarixi-politoloji ədəbiyyatlarda bir-birindən fərqlənən münasibətlər mövcuddur. Belə ki, şura sədrinin fikrincə, bir qrup mütəxəssis qədim dövrdə dövlətdən kənarda yaranan hər bir ictimai təşkilatı QHT hesab edir: “Lakin digər qrup mütəxəssislər QHT-lərin yaranma tarixini XIX əsrin ortalarına aid edirlər. Onların fikrincə, həmin dövrdə mövcud olan ictimai təşkilatlar bir sıra xarakterik xüsusiyyətlərinə görə müasir QHT-lərdən fərqlənirdilər”.
Müasir QHT-lərə xas olan xüsusiyyətlər
barədə də münasibət bildirən A.Quliyev
xatırlatdı ki, BMT-nin İqtisadi və Sosial
Şurasının sənədlərində əsas prinsiplər
bu cür müəyyən edilmişdir: “Xüsusi şəxslər
tərəfindən qurulması; Dövlətdən
asılı olmaması; Şəxsi qazanc güdməməsi;
İctimai maraqları əsas götürməsi;
Könüllülük; Legitimlik . Bu prinsipləri əsas kimi
götürən 2-ci qrup mütəxəssislər indiki
anlamda qəbul olunan QHT-lərin yaranma tarixini XIX əsrin
ortalarından etibarən hesablayırlar. Doğrudur,
yuxarıda qeyd olunan prinsiplərin qədim və orta əsrlər
dövrünü QHT-lərin hamısında olduğunu demək
düzgün olmazdı. Lakin fikrimizcə, həmin dövrlərdə
mövcud olan ictimai təşkilatlar bir çox əlamətlərinə,
yaranma xüsusiyyətlərinə, fəaliyyət istiqamətlərinə
görə bugünki QHT-lərin sələfləri hesab oluna bilər”.
QHT-lərin fəaliyyətində
yeni uğurların və mərhələlərin
yaranması
Əvvəlki illərə nisbətən Azərbaycanda
QHT-lərin fəaliyyəti xeyli inkişaf edib. Elə son illərdə
QHT-lərin dövlətdən dəstək alması bu
inkişafa geniş şərait yaradıb. Bura həm mənəvi,
həm təşkilati, həm də informativ və digər
aspektlərdə olan müsbət dəyişiklikləri aid
etmək olar. Bütövlükdə, bu gün, onu demək
olar ki, QHT - hökumət münasibətləri, sözün əsil
mənasında, yeni bir inkişaf mərhələsini
yaşayır. A.Quliyev problemlərin də olmasını
istisna etməyib: “İlk növbədə, maliyyə
davamlığı məsələsi həll olunmamış
məsələ olaraq qalır. Həm dövlət, həm
donorlar tərəfindən QHT-lərə ayrılan vəsaitlərin
azlığı açıq şəkildə hiss
olunmaqdadır. O cümlədən, təşkilatların
mühasibatlıq sisteminin yenidən qurulmasına da tam şəkildə
ehtiyac var. Bununla bağlı son dövrlər şuranın
çox böyük dəstəyi və proqramları olub.
Yeni bir sistem hazırlanıb. QHT-lərin artıq bir çoxu
bu sistemdən istifadə etməyə başlayıblar. Burada
bizi daha çox narahat edən özəl sektorlarla olan
münasibətdir. Yəni QHT-özəl sektor münasibətlərində
çox çatışmazlıq var. Bu istiqamətdə
çox işləmək lazımdır. Bütövlükdə,
vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına şərait
yarada biləcək bütün addımların
atılması istiqamətində şura işləyir, təkliflər
verir və əlaqəli şəkildə fəaliyyətini qurur”.
QHT-lərin fəaliyyətində
qanun layihələri
Bu məsələ, hər zaman olduğu kimi, gündəmdə qalmaqdadır. Şura sədrinin fikrincə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin son vaxtlarda vətəndaş nəzarətinin gücləndirilməsi ilə bağlı çox ciddi bəyanatları səsləndirilib: “Dövlət başçısı korrupsiya ilə mübarizə, neqativ halların aradan qaldırılması və digər problemlərinin həlli ilə bağlı tək dövlət qurumlarının deyil, vətəndaş cəmiyyətinin iştirakının vacibliyini vurğulayıb. Qanun layihələrinin hazırlanması ilə bağlı yaradılan işçi qrup hazırda beynəlxalq təcrübəni, eyni zamanda, Azərbaycanda mövcud reallıqları öyrənir, əlaqədar təşkilatlarla görüşlər keçirir. Bu layihələr Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bunlar “Peşə birlikləri haqqında”, “Korporativ sosial məsuliyyət haqqında”, “Sosial sifariş haqqında” və “İctimai iştirakçılıq haqqında” yeni qanun layihələridir. Bu qanunlar Azərbaycanda QHT-lərin fəaliyyətində yeni və uğurlu mərhələyə start verib”.
A.Quliyev bir daha qeyd etdi ki, “Qeyri-hökumət təşkilatları haqqında” qanunun qəbul edilməsi və həmin qanunda əlavə və dəyişikliklər yeni variantda təqdim olunması bu sahədə moderləşmənin təməlini qoydu: “Belə ki, QHT-lərin qeydiyyatına görə inzibati məsuliyyəti, məcburi qeydiyyatı, QHT üzvlərinin məcburi reyestrinin aparılmasını nəzərdə tutan müddəalar layihədən çıxarıldı. Fondlarla bağlı nizamnamə kapitalı 50 min manatdan 10 min manatadək azaldıldı. Qanunda Azərbaycanda yaşayan əcnəbilərin QHT yaratmaq hüququ tanınır, həmçinin, QHT-lərin filial və nümayəndəlilərinin yaradılması üçün yeni norma müəyyənləşdirilib. Əsas narahatlıqlardan biri olan QHT-lərin auditinin aparılması təklifi də layihədən çıxarıldı”.
Sonda A.Quliyev dedi ki, mövzu ilə bağlı
yaşananlar həm də bir müzakirə mədəniyyətini
formalaşdırıb: “Qanunvericiliyin qəbulunda ictimaiyyətin
fikrinin nəzərə alınması ənənəsini daha
da möhkəmləndirdi. Bu, həm də demokratiyanın
göstəricisi kimi qəbul edilməli, parlamentdə hər
bir vətəndaşın sözünün eşidilməsi
kimi qiymətləndirilməlidir. Fürsətdən istifadə
edib, bu mövzu ilə bağlı müzakirələrdə
iştirak edən bütün tərəflərə,
xüsusilə də, komitəyə öz minnətdarlığımı
bildirirəm. Parlament hər zaman vətəndaş
cəmiyyəti ilə dialoqun pəncərəsini
açıq saxladı, təkliflərin işgüzar şəraitdə
müzakirə olunmasına şərait yaratdı. Bilirsiniz,
QHT-lər olmadan ölkədə bir çox demokratik
institutların oturuşmasından söz gedə bilməz.
Bu gün Azərbaycanda QHT sektorunun mövcud olması, həm
də demokratiyanın mövcud olması deməkdir. Bu hadisə bir daha sübut etdi ki, Azərbaycanda QHT
sektoru formalaşıb, ölkədə demokratiya var, dövlət,
Milli Məclis vətəndaşların, onların
toplaşdığı qurumların fikirlərinə laqeyd
deyil, demokratik cəmiyyətin qaydalarına hörmət edir, ən
önəmlisi isə odur ki, cənab Prezidentin vətəndaş
cəmiyyəti ilə bağlı siyasətinin dönməz
olduğu məlum oldu. Elə şuranın yaradılması,
dövlət büdcəsindən QHT-lərə maliyyə
ayrılması buna əyani sübutdur”.
Üçüncü sektor və hüquqi bazanın
formalaşdırılması
Hazırda ölkədə üçüncü sektorun fəaliyyətini tənzimləyən müəyyən hüquqi bazanın formalaşdırılmasını deyən A.Quliyev onu da əlavə edib ki, konstitusiyada təsbit olunan müvafiq normalar və “Qeyri-hökumət təşkilatları (ictimai birliklər və fondlar) haqqında” qanunla yanaşı, bu sahəni birbaşa və dolayısı ilə tənzimləyən digər normalar mövcuddur. Söhbət Mülki Məcəllədən, “Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında”, “Qrant haqqında” qanunlardan və bir sıra digər normativ-hüquqi aktlardan (Vergi Məcəlləsi, “Sosial sığorta haqqında” qanun və s.) gedir. Ötən dövr ərzində qeyri-hökumət təşkilatlarının dairəsi də xeyli genişlənib. Qeyri-rəsmi məlumatlara görə, hazırda ölkədə 3000-dən çox qeyri-hökumət təşkilatı fəaliyyət göstərir. Onların yarıdan çoxu dövlət qeydiyyatına alınıb və hüquqi şəxs statusuna malikdir. Eyni zamanda, qeyri-hökumət təşkilatlarının birlikləri (forum, konqres, konfederasiya və s.) yaradılıb. Bu ittifaqlar içərisində rəsmi qeydə alınanı və daha çox QHT-ni birləşdirəni Milli Qeyri-Hökumət Təşkilatlarının Forumudur. Bir sıra sahələr üzrə ixtisaslaşan (xüsusən, insan hüquqları və seçkilər sahəsində) QHT koalisiyaları da fəaliyyət göstərir: “Lakin ötən mərhələnin təhlili və mövcud reallıqlar göstərir ki, hələ də qeyri-hökumət təşkilatlarının köklü problemləri qalır. Bu problemlər ölkədə demokratikləşmənin inkişafı və vətəndaş təşəbbüskarlığının artırılması baxımından ciddi maneələr yaradır və bunları aradan qaldırmaq üçün əsaslı tədbirlər görülməlidir”.
R.HÜSEYNOVA
Səs.- 2011.- 10 avqust.- S. 6.