“Babəkə
Bakıda heykəl ucaldılsa…"
Elnur Nəsirov: "Bunun birmənalı
qarşılanacağını düşünmürəm"
Yaxın Şərq ölkələri
üzrə tanınmış araşdırmaçı,
tarixçi Dr. Elnur Nəsirovun "Təzadlar"a müsahibəsi
- Hər
bir xalqın formalaşmasında öz şəxsiyyətlərinin
böyük rolu var. Biz niyə bəzən öz şəxsiyyətlərimizi
müzakirə obyektinə çevirir, onları təhqir edir
və s. xoşagəlməz sözlərlə diskussiyalara
meydan açırıq? Məsələn, Babək şəxsiyyəti
haqqında bu fikirlərin şahidi oluruq. Siz bu haqda nə deyə
bilərsiniz?
- Bu
mövzunun müxtəlif sosial şəbəkələrdə
dəfələrlə müzakirə olunduğunun şahidi
olmuşuq. Mən də bu barədə öz fikirlərimi
açıqlamışam. Hər şeydən əvvəl
onu deyim ki, mən bir tarixçi olaraq Azərbaycan tarixində
mühüm rol oynamış heç bir şəxsin təhqir
olunmasının tərəfdarı deyiləm. Həmin şəxs
mənim siyasi və mənəvi dünya
görüşümdə müsbət yer tutmasa belə. Mən
tarixdə mühüm rol oynamış istənilən şəxs
barəsində fikir bəyan edilərkən həmin şəxsin
yaşadığı dövrün şərtlərinin nəzərə
alınmasının tərəfdarıyam. Tarixi şəxslər,
hadisələr həmin dövrün şərtləri və
ən əsası isə mənbə materiallarının dəqiq,
qərəzsiz öyrənilməsi fonunda tədqiq
olunmalıdır. Tədqiqatçı öz arzu, istək,
siyasi mövqe, mənəvi aləmindən
sıyrılmağı bacararaq tədqiqat aparmalı, hipotezlərini
bunun üzərinə bina etməlidir. Bu isə peşəkar
tarixçilərin işidir. Diletantlardan, həvəskar
tarixçilərdən bunu gözləmək, əlbəttə
ki, əbəsdir. Azərbaycan tarixinin orta əsrlərə
dair mənbələri əsasən ərəb, fars, qismən
isə erməni, gürcü, süryani və yunan dillərində
qələmə alınmışdır. Bu gün bu kimi
mövzularda, o cümlədən Babək mövzusunda elə
şəxslər iddialarla çıxış edirlər ki,
nəinki ərəbcə və farsçadan, heç əski
əlifbadan belə xəbərləri yoxdur. Babək, əlbəttə
ki, Azərbaycan tarixində iz qoymuş bir şəxsdir. Lakin
Babək və başçılıq etdiyi hərəkat
haqqında mənbələrdəki bütün məlumatlar
olduğu kimi insanlara çatdırılıbmı? Babəkin
atası Abdullah Mədainli səyyar yağ satıcısı
idi. Mədain indiki İraq ərazisindədir və bir vaxtlar
Sasani imperiyasının paytaxtı olmuşdur. Bu səyyar
yağ satıcısı müxtəlif ölkələrə,
o cümlədən Azərbaycana da, ticarət səyahətləri
edirdi. Belə səyahətlərindən birində
Talış dağlarının qoynundakı Bilalabad kəndində
bir gözü kor olan Barumənd adlı bir qadınla
tanış olubmuş. Bu qadın mədainli Abdullahın məşuqəsi
idi. Kəndlilərin onların bu nikah xarici münasibətindən
xəbər tutması nəticəsində onlar evlənmişdilər.
Babək də bu nikahdan dünyaya gəlmişdi. Babəkin əsl
adının Həsən olduğunu deyənlər də var.
Deyilənlərə görə, o, özünə “Babək”
ləqəbini Əhəməni şahı Ərdəşir
Babəkanın adından götürmüşdü.
Görüldüyü kimi, Babəki istər ata, istərsə
də ana tərəfindən mənşəcə sırf azərbaycanlı
hesab etmək müşküldür. Orta əsr mənbələri
Babəkin yaşadığı dövrdə Azərbaycan əhalisinin
böyük əksəriyyətinin İslam dininə
sitayiş etdiyini, xürrəmilərin isə Bəzz
qalası və ətrafındakı dağlıq ərazidə
yaşadığını qeyd edirlər. Bu vaxt xürrəmilər
azlıq təşkil edirdilər. Daha sonrakı əsrlərdə
İran və Azərbaycanda cildini dəyişərək ən
müxtəlif formalarda ortaya çıxacaq olan batiniliyin bir
çox ənənələrinin xürrəmilikdə təzahür
etdiyini görmək olar. Babək və tərəfdarları
silahlanaraq Azərbaycanın şəhər, qəsəbə
və kəndlərindəki dinc əhaliyə hücum edib
kütləvi qətllər törədərkən ərəbləri
deyil, müsəlman azərbaycanlıları
öldürürdülər. Bu çox mühümdür.
Çünki Babəki bir xalq qəhrəmanı olaraq görənlər
onu ərəblərə qarşı mübarizə aparan və
bütün Azərbaycan əhalisinin ətrafında sıx
birləşdiyi bir lider kimi təqdim edirlər. Xeyr, belə
deyildi. İslam Azərbaycana Babək ortaya çıxmazdan
iki yüz il əvvəl gəlmişdi və bu iki əsr ərzində
azərbaycanlıların böyük əksəriyyəti
artıq İslamı qəbul etmişdilər. İbn
Xordadbehin “Kitab Məsalikü'l-Məmalik” adlı
coğrafiyaya dair əsəri başda olmaqla bir çox mənbədə
bu haqda ətraflı məlumat var. Babək hərəkatının
geniş vüsət almasının ən əsas səbəblərindən
biri də uzun müddətdən bəri Abbasilərlə
müharibə vəziyyətində olub cəbhədə daim
geriləyən Bizans imperiyasının xürrəmilərə
hər cür dəstək göstərməsi olmuşdu.
Xristian Bizans İslam dünyası içində məhz
xürrəmilərin simasında özünə müttəfiq
tapmışdı. Abbasilərin iki cəbhədə
vuruşmaq məcburiyyətində qalması Bizansın
işini xeyli asanlaşdırmış və
çıxılmaz vəziyyətdən xilas etmişdi.
Xalq
öz milli qəhrəmanlarının şücaət və
rəşadətini dastanlaşdırır. Məsələn,
“Dədə Qorqud” dastanındakı qəhrəmanları yada
salaq. Ya da “Koroğlu” dastanına baxaq. Əgər bir millət
tarixdə mühüm rol oynamış bir şəxsi və
ya hərəkatı, belə demək mümkünsə,
bağrına basırsa, onu özününkü bilirsə,
şübhəsiz onu dastanlaşdırır və bu qəhrəmanlıqlar
əsrlər boyu dildən-dilə ötürülür. Sovet
dövrünə qədər Babək və hərəkatı
haqqında Azərbaycan xalqı demək olar ki, heç bir
şey bilmirdi. Rus imperializmi çarizm dövründə Azərbaycanı
fiziki baxımdan işğal etmişdi, bolşevizm
dövründə isə xalqımızın mənəviyyat
qalasını zəbt etmək qarşıya məqsəd
olaraq qoyulmuşdu. Bolşeviklərin müsəlman
xalqların mənəviyyatına necə divan tutduğunu
bilik. İslamın Azərbaycan xalqına zorla qəbul
etdirildiyi, xalqın isə buna qarşı amansız və
indalı mübarizə apardığı
illüziyasını yaratmaq üçün “Babək və
xürrəmilik” əvəzolunmaz tapıntı idi. Bunu
qabartmaq, şişirtmək lazım idi. Bu səbəbdən
Babəkin adına rayon, küçələr, heykəllər
qoyuldu, iki seriyalı film çəkildi. Bütün bunlar təsadüfi
idimi? Sovet imperializmi həqiqətənmi Azərbaycan
xalqının qəhrəmanlarını ucaltamaq istəyirdi?
Əlbəttə ki, yox. Əgər belə olsaydı, Azərbaycan
tarixində Babəkdən qat-qat mühüm rol
oynamış, həqiqətən dahi adlandıra biləcəyimiz
insanların adını heç olmasa bir küçəyə
qoyardılar. Lakin bunu etmədilər. Tam əksinə, Azərbaycan
xalqına istər mənəvi, istərsə də
tarixi-siyasi baxımdan ağır zərbə vurmuş insanlar
ön plana çıxarıldılar. Babək mövzusunun bu
gün də xüsusilə qabardılmasını təsadüfi
saymıram. Əgər bu millət həqiqətən də
parlaq keçmişdən, şanlı tarixdən,
adını öz qanı ilə tarixin səhifələrinə
yazdıra bilmiş igidlərdən məhrum bir millət
olsaydı bu qəbildən olan yalanların müstəqillik
dövündə də ayaq tutub yeriməsini anlayışla
qarşılamaq olardı. Halbuki Azərbaycan tarixi, yuxarıda
da qeyd etdiyim kimi, böyük insanların fəaliyyətləri
ilə doludur. Elə insanların ki, Babəki onlarla bir səviyyəyə
belə qoyub müqayisə etmək mümkün deyil.
Hansı ki, onların adına bu gün bir küçə
belə yoxdur. Məsələn. Ərməniyyə fatehi Yusif
ibn Əbu's-Sac. 914-cü ildə dikbaşlıq edən Ərməniyyə
hakimi I Sumbatı məğlub edib edam etdirən Yusif ibn Əbu's-Sac.
Arpaçaydan Xəzər dənizinə, Dərbəndən
Zəncana qədər Azərbaycanı birləşdirib
hakimiyyətini bərqərar etmiş Yusif ibn Əbu's-Sac.
1163-cü ildə Gürcüstanı fəth edən,
gürcü çarı III Georginin qorxusundan
qarşısına belə, çıxa bilmədiyi Atabəy
Şəmsəddin Eldəniz. Bağdad fatehi Qaraqoyunlu Kəmaləddin
Qara Yusif (1389-1421). İran, İraq, Azərbaycan, Şərqi
Anadolu, Gürcüstan, Ərməniyyə hökmdarı,
Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsən (1453-1478). Rusiya
imperiyasını məğlub edib 1735-ci ildə “Gəncə
müqaviləsi”ni imzalamağa məcbur edərək Azərbaycanı
işğalçılardan təmizləmiş Nadir şah Əfşar
və digər bir çoxları. Bütün bunlara rəğmən
əgər Babəkə Bakıda heykəl ucaldılsa, bunun
birmənalı qarşılanacağını
düşünmürəm. Demək ki, hələ də Azərbaycanda
imperiya ideologiyasının davamında maraqlı olanlar var.
- Bəzən
Şah İsmayıl Xətai haqqında da belə sözləri
eşidirik. Ümumiyyətlə, Xətainin Azərbaycan
tarixində oynadığı rol haqqında nə deyə bilərsiniz?
(Davamı var)
ELNUR
Təzadlar.- 2012.- 9 avqust.- S.7.