Urmiya gölündən Aral gölünədək
uzanan yaxın və uzaq
tariximiz
Qırx ədədi türk mifik sistemində çoxluq anlamına gəlir
Azərbaycanda folklorunda amazon qadınlarla bağlı kifayət qədər məlumatlar var. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bənzər əfsanə günümüzədək Azərbaycanın Zaqatala rayonunda da, həm türk, həm də avar əhali içərisində yaşamaqdadır və oradakı xalq rayon ərazisində əlçatmaz qayada yerləşən Pəri qalasını həmin bahadır qadın və amazonkalar ilə əlaqələndirirlər.
L. S. Tolstova “Qırx qız” dastanının süjeti ilə nart eposunun osetin variantının, daha doğrusu bu variantın “Noza oğlu Barxunun ölümü” adlı bölümünün süjeti arasında daha çox uyğunluq olduğunu yazır: “Noza oğlu Barxunun ölümü” adlı bölümdə eynən qaraqalpaq dastanında olduğu kimi, öz yandırılmış yurd yerinin və öldürülmüş qohumlarının qisasını alan qadın döyüşçülərin təsviri verilir».
“Qırx qız” dastanında Gülayım Surtayşanın kalmık ordusunun onların şəhərlərinə basqın etməsindən sonra öz “amazonkalarına” belə müraciət edir:
Bu zaman Gülayım ayağa qalxaraq,
Qəzəblənmiş qızlara belə məsləhət etdi:
“Ey mənim kiçik bacılarım, qohumlarım,
Yetər kədərlənib, ağladıq” – söylədi.
“Gəlin qolçaqlarımızı taxıb, sıxaq kəmərləri,
Ölkəmizi tari-mar edən zalım düşmənləri,
Yorulmadan, gecə gündüz təqib edək,
Qılınclarımızı qınından çıxarıb, çəkək.
Atlarımızı minib yel kimi şığıyaq,
Zalım düşmənə çatıb, haqlayaq.
Soyumuzu əsir edən Suroyşa ilə döyüşüb,
Ya ölək millət üçün, ya da ki zəfər çalaq.
Bənzər halı osetin eposunda da görmək mümkündür:
Həmin zaman o məhəllənin yanında ki,
Barxunun adamları darmadağın etmişdi,
Darqavsarın qızı bütün qızları topladı,
O yerdə ki hər yan yanıb külə çevrilmişdi:
“Ağlamaqdan, sızlamaqdan bir şey düşməz ələ,
Ölüləri ağlamaqdansa verib biz əl-ələ,
Heç olmazsa küllərini qoyaq qəbirlərə.
Qızlar ölmüş qohumlarını basdırdıqdan sonra qisas almağa söz verirlər:
Qəzəb-hiddətlə and içdi onlar,
Ki, düşməni bağışlamayacaqlar,
Qan bahasını mütləq
alacaqlar
.
Qeyd edək
ki. Qafqaz Albaniyası Roma ordusuna
qarşı vuruşarkən
amazon qadınlardan da bəhs edilir.
Oxşar
cəhətlər kifayət
qədər çoxdur.
Osetin və qaraqalpaq eposlarının başqa bir yaxın tərəfi qızların
hərbi təlim keçməsi səhnəsidir.
Digər
bənzərlik isə
hər iki eposda əkizlərin iştirak etməsidir.
Osetin eposunda Xamıp və Uruzmaq adlı iki əkiz
qardaşdan söhbət
açılır. Onların atası
Axsarın da Axsartaq adlı əkiz qardaşı vardı. Bu qardaşlardan
Uruzmaq öz bacısı Satana ilə evlənir. Qaraqalpaq dastanında isə Arıslan və Altınay adlı əkiz bacı-qardaşdan və onların şərlənərək
zina etdiklərinin iddia edilməsindən danışılır
“Qırx qız” dastanı ilə bu tip səsləşmələrə
nart eposunun abxaz variantında və nartlar barədə qumuq əfsanələrində də
rast gəlmək mümkündür. Bu variant və əfsanələrdə
Satana 100, bəzənsə
40 oğul anası kimi təqdim edilir. Qaraqalpaq dastanında isə yüz (bəzi variantlarda qırx) oğul anası rolunda Jupar-kempir çıxış edir.
Azərbaycanda da «Qırx qız»
adlı əfsanə qeydə alınmışdır. Bu əfsanədə düşmənlərdən
qaçan qızların
duaları ilə dağ, qaya ayrılır. Qızların qırxı da bu qayanın içinə girir. Qırx qızla bağlı motivə “Dədə Qorqud” dastanında da rast gəlinir.Söhbət
burla xatunun qırx incəbelli qızla birlikdə qıpçaqlara əsir düşməsindən gedir.
Buradakı qırx sayı ilə bağlı qeyd etməliyik ki, istənilən say (kəmiyyət)
bəşər övladının
dünyanı qavramasında,
ətraf aləmin real
və mifoloji dərkolunmasında xüsusi
önəmə sahib olmuşdur.
Say bütün mifoloji
sistemlərdə ən
geniş yayılmış
işarələr toplularından
biridir və ölçü daşıyıcısı
kimi çıxış
edir. Konkret olaraq qırx
ədədinə gəlincə,
bu türk mifik sistemində çoxluq anlamına gəlməkdədir. Və bu
təfəkkür bütün
türk və Qafqaz xalqlarında, o cümlədən Azərbaycanda
belədir. R. Qafarov
yazır ki, “Qırx. Çoxluq anlamındadır. «Qırx
düyməli paltar»,
«qırx otaq», «qırx dəvəli yük» deyəndə ilk baxışda sakrallıq
hiss olunmur. Lakin düymələr açılıb axıra
çatan kimi təzədən bağlananda
bu rəqəmin arxasında sirli aləm gizləndiyi aşkarlanır. Azərbaycan türklərinin
«Əsli və Kərəm» eposunun mifoloji qaynaqlarında qırx düyməli xalat gerçək aləmin bitməsi – ömür yolunun bağlanması, o biri dünyanın qapısının
isə açılması
kimi mənalandırılır”.
Bir sözlə,
Qırx qız” dastanının Qafqazla bağlılığı heç
bir şübhə oyatmır. Bunu çoxsaylı faktlar
təsdiq edir. Həmin faktlar isə L. S. Tolstovadan qabaq B. A. Koloyev, M.Q. Vorobyova, T. A. Jdanko və s. kimi tədqiqatçıların da
diqqətini çəkmişdir.
Bütün bu faktları dərindən təhlil edən L. S. Tolstova bildirir ki, qaraqaıpaqların daha qədim dövrlərə aid folklorunda
Kap-tau (Qafqaz), Gürcüstan, Dağıstan,
Krım, Xəzər dənizi və Qara dənizin adlarına tez-tez rast gəlinirsə, daha sonrakı dövrlərə aid folklor
nümunələrində bu
toponim və oronimləri Edil (İtil-Volqa), Jayık (Yayık – Ural) və Türküstan kimi adlar əvəz edir. Bu isə,
təbii ki, qaraqalpaqların Qafqazdan Xorəzmə miqrasiyasının
aralıq mərhələsinin
folklordakı əksindən
başqa bir şey deyildir.
Bəri başdan qeyd edək ki, qaraqalpaq türklərinin folklorunun, o cümlədən şəcərə folklorunun öyrənilməsində uzun müddət Xorəzm ekspedisiyasında çalışmış S. P. Tolstov və T. A. Jdankonun, eləcə də atasının işini davam etdirən L. S. Tolstovanın ölçüyəgəlməz xidmətləri olmuşdur. Onlardan S. P. Tolstov qaraqalpaq türklərinin hazırda məskun olduğu əraziləri vaxtilə belə xarakterizə etmişdi: «Aralətrafı bölgə şimali Avrasiya çölləri ilə Orta Asiyanın dağlıq ön və cənub regionlarını Hindistanın və Cənubi Avrasiyanın orta düzənləri ilə birləşdirən, hind-Avropa elementinin etnogenez və qlotogenezinin baş verdiyi önəmli məkandır» .
Eyni bölgənin adına
«Manas» dastanında da rast gəlirik:
...Noqay oğlu bu Cakıb Aral üstdə yaşayıb,
Yaxın olub Altaya, Ağsu
adlı bir çaya.
Küçör adlı şəhərdən
Sovqat da gəldi hərdən.
Sürüsünün oylağı- Qaraşəhər
yaylağı.
Qaraqalpaq və qırğız türklərinin çoxəsrlik
etnik formalaşma dövrü ərzində
bu coğrafiyadan keçən qədim miqrasiya yollarından xeyli qidalanaraq, öz mədəniyyətlərini,
o cümlədən folklorlarını
nəzərəçarpacaq dərəcədə zənginləşdirə
bildiklərini söyləyə
bilərik. Bu üzdən də qıpçaq xalqlarının, ilk növbədə
də qaraqalpaqların
folklorunun tarixin ayrı-ayrı dövrlərini
əks etdirdiyini yazan L. S. Tolstovanın fikrincə, kök etibarilə qıpçaq
olan, sonrakı dövrlərdə oğuz
və peçeneklərə
qaynayıb qarışan
qaraqalpaqların etnik şüurunda yad təsirlər də az rol oynamamışdır.
T. A. Jdanko bu
xalqın etnik köklərindən birinin
sak-massagetlərlə və
e.ə. Vll-ll əsrlərlə bağlı
olduğunu ehtimal etmişdir və irəlidə görəcəyimiz
kimi, o, qətiyyən
səhv etməmişdir.
L. S. Tolstova isə
bir qədər də irəli gedərək, bu köklərin daha qədim əsrlərə
və Ön Asiya, Qafqaz və
Azərbaycan ərazilərinə
uzandığını təsbit
edə bilmişdir.
Fəqət o, bu xalqı sonradan türkləşməyə məruz
qalan irandilli xalq saymış, bu da ondan
qaynaqlanmışdır ki,
xanım Tolstova onların rəvayətlərini
özbək-sartların mənşəyi
barədə Məqdisi
(X əsr), Yaqub Həməvi (Xlll əsr) və Həmdullah Qəzvininin (Xlll-XlV əsrlər) qələmə aldıqları
rəvayətlərlə qarışıq
salmışdır. Bununla
belə, o, “Qaraqalpaqların
tarixi folkloru bu xalqın etnogenezinin və etnomədəni əlaqələrinin
öyrənilməsinin əsas
mənbəyi kimi” adlı çox sanballı məqaləsində
qaraqalpaq xalqını
təşkil edən
6 əsas türk boyundan biri olan
myütenlərin bir vaxtlar Şərqi Anadolu ərazisində (Urmiya gölündən qərbdə) mövcud olmuş Matiena ərazisində
yaşadıqlarını təsdiq
etmişdir.
Bəxtiyar Tuncay
Səs.-
2016.- 6 sentyabr.- S.5