«Oqtay Eloğlu»
əsərində milli teatr
ənənəsi
Cəfər
Cabbarlı XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən
böyük simalarından biridir. Professor T.Əfəndiyev «Azərbaycan
dramaturgiyasında metodlar» (2002) adlı qiymətli
monoqrafiyasında yazır: «C.Cabbarlı
yaradıcılığının orijinallığı,
novator zənginliyi bir də burasındadır ki, bu
yaradıcılıqda bir çox bədii metodlar həm
maarifçilik realizm, həm tənqidi realizm, həm
sentimentalizm, həm romantizm, həm də Azərbaycan sovet
alimlərinin iddia etdiyi kimi sosializm realizmi iştirak
etmişdir. Ədəbin yaradıcılığında bədii
metod müxtəlifliyi və paralelliyi XX əsr ədəbi
tarixi prosesinin öz təbiətindən irəli gəlirdi».
C.Cabbarlı
yaradıcılığında metodlar müxtəlifliyi onun
görünməmiş vüsətli yaradıcılıq
axtarışlarından irəli gəlir, o, şad və əzmlə
yeni mədəniyyətin əsaslarını qurmağa
çalışır, istedad və ehtirasla yaratmağa tələsirdi.
Ən azı bunu xatırlamaq yerinə düşər ki, o,
iyirmi ildə 20 dram əsəri yazmışdır. Bu əsərlərdən
ikisi «Oqtay Eloğlu» (1922) və » Dönüş» (1932)
bilavasitə teatr mövzusunda idi. «Oqtay Eloğlu» ilk dəfə
1923-cü ildə Dövlət Türk Bədaye Teatrosunda Abbas
Mirzə Şərifzadə tərəfindən tamaşaya
qoyulub. Tamaşada Mərziyyə Davudova, Kazım Ziya,
Ağasadıq Gəraybəyli, Möhsüm Sənani,
İsmayıl Hidayətzadə, Bülbül kimi o zaman gənc
sonralar korifeyə çevrilmiş qüdrətli sənətkarlar
da oynayıb.
Əlbəttə,
C.Cabbarlının məqsədi teatrın necə
yaranmasının səhnədə əks etdirmək deyildir.
«Oqtay Eloğlu» əsərində teatr bir mövzu,
C.Cabbarlının yaxşı bildiyi bir həyat faktı, bir
bədii vasitə idi. Əsas məqsəd isə cəmiyyət
və fərd probleminin həlli idi. C.Cabbarlı bu aktual problemə
teatr prizmasından nəzər salıb həyat içində
səhnəni, səhnə içində səhnə kimi təqdim
edir. Fikrimizcə, T.Əfəndiyev bu situasiyanı doğru təhlil
edərək açır: «Oqtay sənət fədaisidir.
Müəllif onu iki bədii zamanda təqdim edir: Həyatda və
səhnədə. Lakin Oqtay üçün həyat səhnə
naminə mövcud idi, həyatda milli səhnə yaratmaq
üçün yaşayan Oqtay milli həyatı səhnəyə
gətirmək istəyir. O, insanları olduğu kimi görmək
arzusundadır. O görəndə ki, həyat özü bir səhnə,
insanlar qrimlənmiş aktyor, sərvət, altun isə
amansız bir rejissordur, həyata səhnəyə də nifrət
edib anarxist bir etirazçıya «səfillər
padşahı»na çevrilir. Tanrısı qədər sevdiyi
səhnədən uzaqlaşmaq onun üçün
böyük faciə idi».
«Oqtay
Eloğlu» faciəsi Oqtayın öz həmfikirləri ilə əl-ələ
verib səhnə-teatro yartmaq uğrunda fədakar mübarizəsi
ilə başlayır. Burada o, yeganə amacı pul qazanmaq olan
Mazandaranski, pula satılıb tamaşanı pozmaq istəyən
Şəkinski, Tamara kimi adamlarla üz-üzə gəlməli
olur. Lakin onun Səməd bəy kimi dostu, Xaspolat kimi sənətini
başa düşən həmdəm və ən
başlıcası bütün ehkamları dağıdaraq cəsarətlə
səhnəyə atılan Firəngiz kimi sevgilisi də
vardır. C.Cabbarlının milli teatr konsepsiyasını
açmaq üçün əvvəlcə əsərdə
Oqtayın bu istiqamətdəki düşüncələrini
izləyək. Səhnənin qurulmasında texniki çətinlik
yarananda o, Mazandaranskiyə deyir: «Bir nəfər də olsa oyun
getməlidir». Dostu Səməd bəy onu xəstə
anasını, ac qalmış körpə bacısının
yanına qayıtmağı təkid edəndə Oqtay deyir:
«Səməd bəy mən qocaman bir xalqı, onun səadətini,
gələcəyini iki nəfər qarının istirahətinə
fəda edə bilmərəm… Mən bu yola gəlirkən
xalqmızdan altun taclar gözləmirdim… Xalq və mən: bu
iki söz bir yerə sığışdırılmaz. Ya mən
olmalıyam, mənim üçün xalq olmamalıdır ya
o, olmalıdır, mən olmamalıyam. Mən baxdım, ikinci
yolu götürdüm və o gündən Oqtay bir şəxsiyyət
üzrə yoxdur. O, el oğludur. O, böyük bir vahidin
kiçik parçasıdır».
Bu
sözlər səhnədə 1923-cü ildə deyilirdi. Bu mədəni
inqilabın amansız bir ideoloji basqı ilə həyata
keçdiyi dövr idi. Elə bir dövr idi ki, müxtəlif
sinfi cəbhələrdə dayanaraq komsomolçu oğul
atasının başını kəsir və belə adamlar
dövrün qəhramanı kimi təqdir olunurdu.
Göründüyü
kimi, Oqtayın sözlərində də ictimai borc amili konkret
insan amilini üstələyir. Fərd itib batır, şəxsi
arzular fərdiyyətçi könüllərin
işıltısı kimi rədd edilir, inqilabi revanşizm
yeni sənətin inqilabi pafosu kimi ön plana
çıxır. Ədəbii tənqid və nəzəriyyəsi
sahəsində köhnəliklə mübarizə şüarı
irəli sürülür: tar və muğamat inləyən
siniflərin musiqi vasitələri kimi inkar olunur, tənqidçi
və maarif komissarı M.Quliyev təkcə bunların yox, əruz
və heca vəznlərini də yeni ədəbiyyat
üçün yararsız elan edirdi.
Oqtay
həqiqətən istədiyinə nail olur. Ancaq hansı itki
və əzabların, nəyin bahasına… Məşhur tənqidçi
Əli Nazim «Aydın» və «Oqtay Eloğlu» əsərlərini
və qəhrəmanlarını nəzərdə tutub
yazırdı: «Hər iki əsərdə Cabbarlı
Şillerçidir. Cabbarlının bu əsərlərdə
hər zaman Şillerə müraciəti hətta Şillerin «Qaçaqlar»ından
bütün bu səhnəni «Oqtay Eloğlu»ya əlavəsi təsadüfən
deyildir. Şillerin — tendensiyalı olsa da, sentimental romantizmi
bütün xususiyyətləri ilə bərabər bu pyeslərdə
əsas üslubi istiqaməti təşkil edir. Aydın və
Oqtay mübarizəçi deyil, bəlkə fikir
carçısıdırlar. Hər iki pyes xitabətçilik,
ritorika, aforizimlərlə doludur. Burada iki fakt maraqlıdır:
sentimental romantizm və
onun Cabbarlı üslubunu formalaşdırması».
Ə.Nazim C.Cabbarlı romantizmini
«sentemental romantizm» adlandırmaqla faktiki olaraq ədibin yaradıcılığındakı iki cərayanı — sentementalizmi və romantizmi birləşdirir.
Cəfər Cabbarlının müasir
tədqiqatçısı R.Əliyev Ə.Nazimin şillerçi adlandırması
ilə razılaşmır. Onun alman filosofu F.Nitşe ilə yaxınlığını iddia
edərək yazır:
«Böyük Avropa klassiklərinin və o sıradan C.Cabbarlının
Nitşeyə üz tutması, onun təsiri ilə qəhramanlarını fikir
üfüqlərini genişləndirməsi
ondan irəli gəlirdi ki, alman filosofunun həyat fəlsəfəsində
burjua cəmiyyətində
təklənmiş, bütün
ümüd və ideallarını itirmiş
fərdi şüurun
faciəsi qeyri-adi dərinliklə açılıb
göstərilmişdir. Ə.Nazimin
1934-cü ildə söylədiyi
şillerçilik məsələsində
də, R.Əliyevin ondan 55 il
sonra gəldiyi nitşeçilik qənaətində
də müəyyən
həqiqət vardır.
Məsələ burasındadır ki, C.Cabbarlı həm Aydının, həm də Oqtay Eloğlunun timsalında fərdi şüurun faciəsini ictimai quruluşun faciəsinə çevirməyə
nail olur. C.Cabbarlı dramaturgiyasının
bədii-fəlsəfi gücü,
estetik novatorluğu da məhz bunda
idi.
Əsərdən bəzi detallara, rəmz və ironiyalara nəzər salaq. Əsərin əvvəlində
— «Mən bir heçəm» — deyən Oqtay deyir: «Mən
öz fikrimi əgər ki, ümumiyyə qorxusundan gizlədən qorxaqlardan deyiləm». Burada artıq fərd
cəmiyyətlə hesablaşmır.
«Mən dünyada
qarşısında əyiləcəyim,
mənliyimi sarsıldacaq
bir qüvvət təsəvvür etmirdim.
Mən bir yumuruğumla bütün kainatı alt-üst edəcəyimi düşünürdüm. Fəqət indi isə hiss edirəm elə bir qüvvət
var ki, mən
ona qarşı gücsüzəm».
Bu qüvvət eşqdir,
məhəbbətdir, Oqtayın
Firəngizə olan dərin sevgisidir. Sevgi fərdin,
şəxsiyyətin ən
böyük özünüdərki
deməkdir. «Avropa Gündoğuşu anlamır. Onu heç vaxt
doğru təsəvvür
etməmişdir. Bir azərbaycanlı
qızı (aktrisası!)
yaratmaq üçün
xalqın bütün
ruhunu, hissiyyatını,
tarixini, adət və ənənəsini görünməz incəliklərinə
qədər bilməli,
onun dərinliklərindən,
onun mühütündən
çıxmalı, bəlkə
bir azərbaycanlı olmalıdır».
Oktay
Xalq Cəbhəsi.-
2013.- 16 may.- S.13.