Ədəbi
mühitdə 1937-ci il repressiyası
Professor Bədirxan
Əhmədov: «Yazıçılar barəsində qəzetlər
düşmən obrazında yazılar dərc edirdi»
II
yazı
Ötən
yüzilin 20-30-cu illərində Azərbaycanda həyata
keçirilən repressiya ədəbiyyata təsirini göstərdi.
Professor Bədirxan
Əhmədov ədəbiyyat və repressiya: xarakteri, genezisi və
yanaşma meylləri mövzusunda araşdırma aparıb.
1937-ci ildə M.Bağırovun məşhur məruzəsində
adları çəkilən yazıçıların aqibəti
haqqında danışan araşdırmaçı bildirir ki,
qurultayda adı çəkilən yazıçılar
artıq NKVD əməkdaşları tərəfindən həbs
edilərək ağır işgəncələrlə
sorğu-sual edilirdi: «Yazıçılar barəsində isə
qəzetlər düşmən obrazında yazılar dərc
edirdi. Hakim partiyanın orqanı olan mətbuatda kəskin məqalələr
yazılırdı. «Ədəbiyyat qəzeti» də bu
«yarışdan» geridə qalmır, «Azərbaycan Sovet
Yazıçılar İttifaqını hər cür əksinqilabi
millətçi, müsavatçı
tör-töküntüdən təmizləyəlim!»
hökmü verilirdi. «Təmizliyə başlanmalıdır»,
«Sonadək ifşa etməli», «Səhvlərimiz haqqında»,
«Sıralarımızda düşmənə yer yoxdur»,
«Amansız olmalı» məqalələrində isə NKVD-nin
həyata keçirdiyi təmizləmə işləri təqdir
olunaraq ictimai rəy formalaşdırılırdı.
Q.Rıklinin «Pravda» qəzetində (8 iyun 1937) dərc olunan
«Düşmənin hiylələri» baş məqaləsi isə
bütünlüklə Azərbaycan Yazıçılar
İttifaqına həsr olunmuşdu. Ölkənin bir saylı
mətbuatının Azərbaycana, eləcə də
Yazıçılar İttifaqında düşmən
axtarışına məqalə həsr etməsi
komandanın MK-dan verilməsini göstərirdi. Məqsəd
İttifaqda nifaq yaratmaq, yaxud mövcud nifaq alovunu daha da alovlandırmaq
idi: «Trotskiçi və müsavatçı Ruhulla Axundov
(qatı kommunist, antitürkçü R.Axundov hara,
müsavatçılıq hara? — B.Ə.) mədəniyyət
cəbhəsində uzun zaman nəzarətsiz olaraq istədiyini
etmişdir. O, Elmlər Akademiyasının Azərbaycan
filialının başçısı olmuş, İncəsənət
İşləri komitəsinə rəhbərlik etmiş,
Yazıçılar İttifaqına ağalıq etmişdir.
O, bütün bu təşkilat və idarələri öz
adamları ilə gizli və açıq düşmənlə
zibilləmişdir».
Milliyyətcə
rus olan müəllif Yazıçılar İttifaqında
olan ziddiyyətləri o qədər «dərindən bilirdi» ki,
İdarə Heyətində mövcud olan iki qruplaşmadan bəhs
edir və onların tezliklə birləşərək
müsavatçıları ifşa etmələrini məsləhət
görürdü: «Burada, əsasən S.Vurğun hədəfə
götürülür və onun «Bakı olimpində»
birinciliyi əldən vermək qorxusu altında olduğu
bildirilir. Bir neçə gün sonra
yazıçıların baş tutan
yığıncağında isə ittifaqın rəhbərləri
S.Şamilov və S.Vurğun, sabiq rəhbəri M.K.Ələkbərlinin
işləri qənaətbəxş hesab edilməmişdi.
İttifaqın sədri S.Şamilov və katibi S.Vurğun
«Onlara tapşırılan işi aparmağı
bacarmadıqlarına görə (və ya «xalq düşmənlərini
ifşa etmədiklərinə görə? — B.Ə.) vəzifələrindən
azad olunurlar. S.Vurğun yeganə Azərbaycan şairidir ki,
onun məsələsi respublikada deyil, SSRİ
Yazıçılar İttifaqında müzakirə
edilmiş, müşavirə onun İttifaqın
üzvlüyündə qalmasında israrlı olmuşdu.
İclasda S.Vurğunun keçmişi təftiş
olunmasına rəğmən «Rus poeziyası
antologiyası»nın tərcüməçilərindən
biri olması, Lenin ordeni alması və s. bağlı
yazıçıların onu müdafiə etməsi
müzakirənin müsbət sonuna gətirib
çıxarır. Bununla belə, repressiya olunmaq təhlükəsi
S.Vurğunu ömrünün sonlarına qədər tərk
etməmişdi.
Respublikanın
1-ci şəxsi Azərbaycan KP-nin 19-cu qurultayında (1952)
yüksək tribunadan S.Vurğunun sözünü kəsərək
«Sən ləngimədən kommunizmin əlifbasından
başlamalısan, yoxsa məhv olacaqsan» deməsi şairə
qarşı repressiyanın sovuşmadığını
göstərirdi. Yada salaq ki, cəmi iki il əvvəl Heydər
Hüseynov M.C.Bağırovun göstərişi ilə məhv
edilmişdi. Ümumiyyətlə, Yazıçılar
İttifaqında «düşmən axtarmaq» (həm də
tapırdılar!), «agent», «pantürkist» tapmaq,
«müsavatçı» aşkara çıxarmaq tendensiyası
bir müddət davam etmişdi. Repressiya olunan şair və
yazıçıların istintaq sənədlərini
araşdırarkən sağ qalan yaradıcıların bəzilərinin
adının bu sənədlərdən keçdiyini görmək
olur. Onların da təşkilatın üzvü olduqları
iddia edilir. Lakin hansısa səbəblərə görə
onlar repressiyadan yaxa qurtara bilmişdilər».
Ancaq repressiyadan yaxa qurtarmalarını onlara qarşı ittiham aktına çevirmək nə dərəcədə doğrudur? Ü.Hacıbəyovu sağ qaldığına görə necə günahlandırmaq olar? Araşdırmaçı qoyduğu sualları belə cavablayır: «Halbuki onun sağ qalmasını möcüzə hesab etmək olar: keçmiş Cümhuriyyətçi, AXC-nin rəsmi qəzeti «Azərbaycan»ın bir müddət baş redaktoru bu günə qədər yeni quruluşu qəbul etməsi haqqında bəyanat da verməmişdi (mənim bildiyim qədər). Qardaşı Ceyhun bəy Hacıbəylinin mühacirətdən Sovetləri tənqid edən yazıları, yenidən Azərbaycanın öz müstəqilliyinə qovuşacağı barədə bəyanatları mərkəzi və yerli hakimiyyətin nəzərlərini Ü.Hacıbəyova yönəltməmiş deyildi. Belə bir mülahizəni də tamamilə doğru hesab etmək olmaz ki, Oktyabra, Leninə, Stalinə əsərlər həsr edən sənətkarlar repressiyadan yaxa qurtara biliblər, dövrü, zamanı tənqid edənlər isə repressiyaya uğramışlar. Onlarla misallar göstərmək olar ki, yeni cəmiyyəti öz əsərlərində təqdir edənlər repressiya qasırğasının qurbanı olublar. Böyükağa Talıblı, Tağı Şahbazi Simürğ, Hacıbaba Nəzərli və başqalarının yaradıcılığında hansı antisovet meyldən danışmaq olar? «Molla Nəsrəddin»i «Allahsız» edən və onun redaktoru olan Vəli Xuluflu hansı millətçiliyinə görə repressiya olunub? Üstəlik onlar Kommunist Partiyasının üzvü idilər və cani-dildən bu sistemə xidmət etmişdilər. M.Müşfiqin onlarla poetik şeirlərində və poemalarında dövrün və sistemin hadisələri təqdir olunurdu: Ə.Cavad kimi Cümhuriyyətçi şair sovet dövründə zamanın diqtəsindən kənar bir əsər belə yazmadı («Göygöl» şeirini və bəzi sətiraltı mənaları çıxmaq şərtilə), əksinə «Moskva», «Oktyabr», «Pambıq dastanı» və başqa dövrü təqdir edən şeirlər yazsa da, repressiyadan yaxa qurtara bilmədi. Bununla Ə.Cavad yaradıcılığına qətiyyən xələl gətirmək fikrimiz yoxdur. Maraqlıdır ki, müasirləri Ə.Cavadı onu tənqid hədəfi edərkən «Göy göl»dən başqa bir şeirinin belə adını çəkmirlər, yalnız Cümhuriyyət dövrü yaradıcılığını təftiş edirdilər. Ə.Cavad özü bir çıxışında qeyd edir ki, mən «Oktyabr» şeirini yazıram, ancaq mənə redaksiyada «bunun səmimi olmadığını» irad tuturlar. Bəlkə Hacı Kərim Sanılının poeziyasında hansısa antisovet meyllər olmuşdu? Yaxud yeni dövrü və siyasəti yaradıcılığında ən çox tərənnüm edənlərdən biri M.Müşfiqin repressiyasını onun əsərləri, yaxud olmayan siyasi fəaliyyəti ilə necə əlaqələndirmək olar? Bu fikirlərlə mən onların yaradıcılığının mahiyyətinə zərrə qədər də xələl gətirmirəm. Bu, ayrı bir söhbətin mövzusudur.
Yaxud mətbuatda repressiya olunmuşlar barədə şeir, məqalə yazanların sağ qalması fikri də özünü tam doğrultmur. Bu cür məqalə müəlliflərinin özü belə repressiyaya tuş gəlmişlər.
Bütün bunlar 30-cu illər repressiyasının dövlət səviyyəsində keçirilən analoqu olmayan son dərəcə mürəkkəb siyasi aksiya olduğunu deməyə əsas verir. Burada hər hansı bir şəxsin «əl izlərini» axtarmaq rejimi, sosialist sistemini təmizə çıxarmaq deməkdir. Mətbuatda gedən şeirlərin, yaxud məqalələrin onların repressiyası üçün hər hansı bir əsas olduğunu da birmənalı şəkildə söyləmək doğru yanaşma olmazdı. H.Cavidi ədəbi tənqid çox zaman böyük bir sənətkar olaraq dəyərləndirmiş, lakin yeri gəldikcə tənqid etməkdən də çəkinməmişlər. Belə tənqidi məqalələrdən birini sonralar repressiya olunmuş tənqidçi H.Zeynallı 1923-cü ildə yazmışdı. H.Cavidin «Peyğəmbər» dramına həsr olunmuş bu məqalə həm həcminə, həm də Cavid yaradıcılığını zamanında obyektiv dəyərləndirməsinə görə özünə qədər və sonra yazılan ən yaxşı məqalələrdən biri hesab olunmalıdır. Bu araşdırmaya səhv yanaşma nəticəsində şairin həbsindən 14 il əvvəl yazılmış bir məqalənin tənqidi yerlərindən sitatlar gətirib (kontekstdən çıxararaq!) onu repressiya ilə əlaqələndirmək (?!) heç bir məntiqə sığmır (halbuki bunlar bir tədqiqatçı tərəfindən o cür dəyərləndirilib). Yaxud H.Cavid haqqında ən kəskin tənqidlərdən birinin zamanını və müəllifini gizli saxlayıb onu ədəbi cameəyə təqdim etsək, o, birmənalı şəkildə qınaq obyekti olacaq, bu çıxışın müəllifi onun repressiyasında günahlandırılacaq. Halbuki bu çıxış repressiyadan üç il əvvəl Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının 1-ci qurultayında (1934) C.Cabbarlı tərəfindən edilmişdi. Əgər biz istintaq sənədlərinin doğruluğuna inanmalı olsaq, repressiya olunanların işində onun ifadəsi zamanı alınan adlardan ibarət siyahıları necə başa düşək? Doğrudanmı onlar (həbs olunanlar!) öz sənətkar yoldaşlarının adlarını çəkmişlər? Həbs olunanların demək olar ki, əksəriyyəti ifadələrində müstəntiqə uzun bir siyahı verirlər. Bunu kiminsə ələ verilməsi kimi başa düşmək olarmı? Əliabbas Müznibin istintaqı zamanı «pantürkist təşkilatın üzvü» kimi qardaşı Əmin Abidin adını çəkməsini onu satması kimi qiymətləndirmək olarmı? Hələ gənc yaşlarından Sibir sürgününün acısını dadmış bu millətçi şairin ahıl yaşında öz qardaşını ələ verməsini necə düşünmək olar? Halbuki bunlar istintaq sənədlərində öz əksini tapıb. Fikrimizcə, bütün bunlara istintaq materialları kimi baxmaq və onlara hüquqi qiymət vermək ədəbi materiallara metodoloji cəhətdən düzgün yanaşmamağın nəticəsidir. Bu cür faktlar çoxdur, biz yalnız onlardan bəzilərinə toxunduq. Həqiqətdə isə repressiyanın anatomiyası çox mürəkkəbdir və onu bir-iki faktla məhdudlaşdırmaq və dərhal nəticələr çıxarmaq düzgün olmazdı. 30-cu illərin anoloqu olmayan repressiya kabusu təkcə istedadlı, vətənpərvər adamları tragik şəkildə həyatdan, sevdiyi sənətindən ayırmadı (bu maddi, statistiklərin hesablayacağı itkidir), həm də on minlərlə oxuma və yazma savadı olmayan adamları belə ağuşuna alaraq xalqın şüurunu dəyişdi, onu tərəqqidən saxladı, mənəviyyata, tarixi-etnik düşüncəyə ağır zərbə vurdu (bunu isə artıq statistiklər heç cür hesablaya bilməz!). Neçə-neçə bədii düşüncə, mənəvi-əxlaqi dəyərlər məhv oldu, nəticədə ən böyük ziyanı xalq çəkdi. O xalq ki, onun adı ilə bu təmizlənmə «alqışlandı», «satqınların», «xalq düşmənləri»nin mühakiməsi «tələb edildi». Bunu isə hər hansı bir fərdin kimisə satmasının, yaxud danos yazmasının üzərinə qoymaq olmaz. Bunu bütövlükdə sistemin, hakimiyyətin, avtoritar rejimin adına yazmaq lazım gəlir. Mətbuatda, arxiv sənədlərində qalmış məqalələrə, fikirlərə isə metodoloji cəhətdən düzgün yanaşmaq ən doğru yoldur. Müqayisə üçün qeyd edək ki, səksən ilə yaxın bir zamandan sonra başqa ictimai formasiyada, başqa siyasi şərtlər altında yaşadığımız bugünümüzdə mətbuat səhifələrini bəzəyən oxşar qarşılıqlı ittihamlar, mülahizələr, məqalələr, fikirlər müəyyən zaman keçdikcə tamamilə başqa məzmun daşıyacaq…»
Uğur
Xalq Cəbhəsi.- 2013.- 31 may.- S.14.