Əsgəri təşkilat və
Qızılbaş əyanları
3-cü yazı
Qulam, tüfəngçi, topçu və sufilər
«Şah qoşunu» olub, onların məvacibləri xassə əmlakı
hesabına büdcədən ödənilirdi. Məlum
olduğu kimi, I Şah Abbas hərbi islahat keçirib, yeni
nizami ordu təşkil etmişdi. İ.P.Petruşevski
bu barədə yazır ki, 44 min nəfərdən ibarət
nizami qoşun yaradıldı. Topçu və
tüfəngçilər farslardan, süvari qulamlar isə
müsəlmanlığı zorla qəbul etdirilən,
gürcü və çərkəzlərdən təşkil
edilmişdi. Doğrudur, bu
Qızılbaş və başqa tayfaların, qeyri-nizami
qoşununu (çəriyi) çox zəiflətdi, ancaq
onların rolunu axıra qədər yox edə bilmədi.
Tüfəngçilər Şaha məxsus
qoşun növü olub, əsgərləri rəiyyət və
əkinçilərdir ki, xışın arxasından gətirib
onları tüfəngçi ediblər.
İlk
vaxtlar onlar mahallar üzrə səfərbər edilirdi və
ilboyu maaş aldıqlarına görə
ehtiyac olan kimi dərhal təyin olunmuş hərbi xidmət
yerinə gəlirdilər. Onlar əvvəllər
piyada qulluq edir, ancaq hər dörd və ya 5 nəfərinə
azuqə və sürsatlarını daşımaq
üçün bir qatır, yaxud yabı verilirdi. Savaşlar zamanı qoşunun hərəkət məsafəsinin
uzaqlığı və çevik hərəkəti nəzərə
alınmış və onların hər birinə at
verilmişdi. Onların hər yüz nəfərinin
rəisi yüzbaşı və ümumi
başçıları isə tüfəngçibaşı
adlanırdı.
Onun illik məvacibi 711 tümən 5300 dinar və
sıravi tüfəngçinin illik məvacibi isə 4-5
tümən idi. Yüksək rütbəli tüfəngçilər
də bu qədər məvacib alırdılar.
Onların ümumi sayı Pyetro della Valleyə görə
20.000 nəfər, Tavernyeyə görə, 40.000-50.000,
E.Kempferə görə 50.000, Şardenə görə isə
12.000 nəfər olub.
Cemelli
Kareri isə tüfəngçilərin ümumi
sayının 50 min nəfər olduğunu bildirərək
yazırdı ki, onların çoxu kənd əhlidir və
silahları qılınc və tüfəngdən ibarət
olub, hər biri ildə 4, yaxud 5 tümən maaş alır. Əyalət xanları ayda bir dəfə onları təlim-məşq
keçməyə vadar edirlər ki, beləliklə onlar silah
işlətməkdə çox bacarıqlı olublar. Onların əmirlərinə tüfəngçibaşı
deyirlər. Tavernye yazır ki, başqa hərbçilər
onlara məsxərə edərək deyirlər ki, bu kəndlilər
cürət və cəsarətli olmadığına görə,
düşmən qarşısına çıxa bilmirlər.
Ancaq səyyahın öz şəxsi fikrinə
görə, onlar nizami qoşun növü olub, yaxşı da
vuruşurdular. Silahları uzun və
qısalüləli fitilli tüfənglərdən ibarət olub,
bu tüfənglərin lüləsinə bərkidilmiş
dirsək qundağa bağlanılırdı. Tüfəngçi at, yaxud ayaq üstə,
uzanmış halda dirsəyi lülədən açıb
dayaq kimi istifadə edir və rahat atəş ata bilirdi.
«Təzkirət
əl-müluk»da «Qulamane sərkare xassey-i şərifə»
adı ilə göstərilən hərbi alay
isə dövrün başqa qaynaqlarında, elmi ədəbiyyatlarda
qulamla bərabər «qullar» adı ilə də qeyd olunub.
Şarden yazır ki, onlara qul deyildikdə, bu onların digər
hərbi alay əsgərləri ilə
müqayisədə azadlıqlarının məhdud olması
mənasını ifadə etmir. Əksinə, I
Şah Abbasın bu seçmə alaya o qədər hüsn-rəğbəti
vardı ki, onları özünün «süvari yeniçərləri»
adlandırırdı. Onlar süvari
döyüşçü olub, silahları qılınc, nizə,
ox-yaydan ibarət idi. Qulamların bəzilərinə
xüsusi hərbi xidmətdə tüfəngdən istifadə
etməyi də öyrədirdilər. Pyetro della Valle çox doğru olaraq yazırdı
ki, artıq soyuq silahlar öz əhəmiyyətini itirdiyi
üçün I Şah Abbas qulamları tüfənglə də
təchiz etməyə çalışırdı.
Qulamlar hərbi
hazırlıqlarına görə qorçulardan o qədər
fərqlənməsələr də, sayları onlardn bir qədər
az idi. Onlar Şahın nəzarəti
altında təlim keçir və Şahdan savayı heç
kimə tabe deyildilər. Şahı qoruyan
qulamların arasında əqrəbalıq əlaqələri
olmadığına görə, onların birliyi və
dövlətə qarşı çıxması da
mümkün deyildi. Qulamlar hərbi xidmətə
ömürlük qəbul olunur və onlar hərbi xidmətdən
imtina edə bilməzdilər. Onlar şimal ölkələri,
yəni V.Minorskinin yazdığı kimi, Gürcüstan,
Şimali Qafqaz əhalisi içərisindən kiçik
yaşlarında ələ keçirilmiş uşaqlardan ibarət
olub, sünnət edilib, islam dini qəbul etdirildikdən sonra təlim-tərbiyələri
xüsusi qaydada yerinə yetirildi. Belə ki, Səfəvi
ölkəsinə gətirilən uşaqların yaxud da burada
yaşayan xristian ailələrinin uşaqlarından da
seçilirdilər.
Onların içərisində yetkin yaşında olub,
maddi marağına uyğun olaraq Şahın hərbi xidmətinə
könüllü gəlib, islamı qəbul edən
gürcülər də vardı. Qulamların çoxunun
ata-babaları xristian olub birinci, yaxud ikinci nəslə islam qəbul etdirilmişdi. F.Sümər
yazır ki, I Şah Abbas kölələri tədarük edib
yetişdirmək üçün bir təşkilat da qurdu.
Bu, Yeniçəri ocağının daha
kiçik nisbətdə bir bənzəri idi. Bu ocağın rəisinə qullarağası
deyilirdi. Pyetro della Valleyə görə
30000 qul vardı ki, onlardan 15000 nəfəri hərbçi
idi. Şarden onların sayının 10.000,
E.Kempfer isə 15.000-18.000 nəfər arasında olduğunu
qeyd etmişdi.
Tavernye
gündəliyində I Şah Abbasın hərbi
islahatlarına toxunsa da, onun məqsədini, məramlarını
aydınlaşdıra bilməmiş, ancaq Şahın yeni təşkil
etdiyi və sayı 44 min nəfər olan nizami alaylardan qulamlar
və tüfəngçilərlə bağlı bəzi məsələlərin
şərhini verib. Onun qeyd etdiyi kimi yeni
qoşun növü olan qulamların rəisi qullarağası
adlanırdı. Qullarağası
qulamların başçısıdır. Bu qulamların hamısı Şahın
qızılla aldığı nökərləridir. Onlar müxtəlif tayfa və millətlərdən
olub, nəsilbənəsil qulam adlanırlar. Şah onların xidmətindən çox
razıdır və onlara etimadı var. Onların çoxu isə
müsəlmanlığı qəbul etmiş gürcülərdir.
Ümumilikdə qulamların sayı 18 min nəfərə
çatır və hər biri 5 və ya 8 tümən məvacib
alır, hamısı süvaridir. Cemelli Kareri hər
qulamın illik məvacibinin 6-7 tümən olduğunu qeyd
edir; Şardenə görə qulamların illik məvacibi 6-10
tümən və tüfəngçilərinki isə bunun
yarısı qədər olub, hər iki alayın əsgəri
heyətinə dövlət karxanasında
hazırlanmış, üzərində xüsusi nişan olan silahlar pulsuz verilir, ancaq onlar
paltarı öz hesablarına alırdılar. Tavernyeyə
görə qulamlarla müqayisədə qorçular
ağıllı, yüksək fikirli adamlar idilər. Onlar məvaciblərini boş yerə sərf edən
qulamlardan fərqli olaraq pul yığır, qoyun və
keçi alırdılar. Tavernye bunu
onların köçəri olub mal-qara, qoyun və başqa
heyvanlardan ibarət var-dövlətlərinin olması ilə əlaqələndirir.
Ancaq əslində əvvəl qeyd olunduğu
kimi, qorçular yerli əhali olub, müəyyən bir vilayətdə
daimi yaşayış yerləri olduğuna, oturaq və
yarımköçəri həyat tərzində
yaşadıqlarına görə maaşlarını sərfəsiz
yerə xərcləmirdilər. Səyyaha görə hər
iki alay ölkədə üstün
mövqeyə malik olmaqla dövlət idarələrində
onların içərisindən çıxmış
böyük vəzifəli adamlara da təsadüf olunur. Ancaq qulamlar müxtəlif xalqlardan olduqlarına
görə, onların arasında birlik mümkün deyil.
Şah istədiyi vaxt onları öz əlləri
ilə cəzalandıra və tənbeh edə bilir.
Onların hansına işarə etsə, dərhal
özünün irəliləyişi xatirinə dostunun
başını kəsər, yaxud onu bəlaya düçar
edər. Qulamların silahları qılınc, ox-kamandan ibarət
olub, bəzilərinin qolçağı, zirehi və təbərzini
də var. Onların bu ölkədə yeri-yurdu
olmadığına görə, məkan və yerlərini təyin
edən yurdçuları da yox idi. Ona
görə də onlar rast gəldikləri istənilən
yaxşı yerdə yerləşib çadırlarını
qururdular. Tavernye II Şah Abbas
dövründə 18.000 qulam və 40.000-50.000 nəfər
tüfəngçi olduğunu qeyd edir ki, bu rəqəmləri
nizami ordunun sayının real göstəricisi kimi qəbul etmək
olmaz. Ona görə ki, I Şah Abbasın
hakimiyyəti illərində onun həyata keçirdiyi hərbi
islahatlar əsnasında yaradılan qulam, tüfəngçi,
topçu adlı nizami alayların sayı birlikdə 44.000 nəfərdən
çox olmayıb.
«Təzkirət ət-müluk»da göstərilir ki,
topxananın yüzbaşı, minbaşı, topçu və
carçılarının ağsaqqalı
topçubaşı olub, onun illik məvacibi 500 tümən
idi. Ona tabe olanların tiyulu, maaşı, həmesalesi,
baratı və mükafatı barədə
topçubaşının təsdiqi üzrə alicah
böyük divan vəziri tərəfindən yazılı
hökm verilib, bu işlər üçün buraxılan tənxah
alınırdı. Topçu, minbaşı,
yüzbaşı, carçıbaşı və
carçıların təyin olunması və onlara maaş, həmesale verilməsi
üçün topçubaşının məlumatı əsasında
alicah ali divan vəziri təliqə yazdıqdan sonra,
şahın fərmanı verilirdi. Mübarək
topxana və topçulara aid işləri
topçubaşı araşdırıb həll edirdi. Qeyd olunan əsgəri heyətin mülazimlik
hökmləri, tiyul, həmesale, iqta baratı, təhxah və
mükafatları topçubaşı tərəfindən
yazılıb möhürlənirdi. Topçuların
san siyahısını bu idarənin vəziri və mustoufisi
topçubaşının iştirakı ilə Şahın
qulluğunda ərz və təqdim edirdi.
Ordudakı tabeçilik qaydasına görə
topçubaşı, qorçubaşı və
qullarağasından sonra üçüncü yerdə durur,
ancaq döyüş dənizdə baş verdikdə, o, dəniz
qüvvələrinə də başçılıq edir və
bu zaman dəniz əsgəri heyətinin əmiri hesab olunurdu. Ancaq Səfəvi
dövlətinin xüsusi hərbi dəniz donanması yox idi.
Yalnız Xəzər dənizi və İran
körfəzində kiçik çaplı odlu silahlarla təchiz
olunmuş ticarət gəmiləri vardı. V.Minorski
yazır ki, baxmayaraq Həsən bəy Rumlu Şah Təhmasibin
qazilərinin 1552-ci ildə top və tüfəngdən istifadə
etdiklərini yazmışdır, ancaq artilleriya İranda
populyar silah deyildi. Əbdi bəy Şirazi isə
qızılbaşların özbəklərlə 1528-ci ildə
Damğan savaşında «igid tüfəngçilərin»
adını çəkib.
Minadoi isə 1558-ci ildə yazırdı ki, Səfəvilər
bu günə qədər topdan istifadəni mənimsəməmişlər. Bu onların top düzəltməyi
bacarmadıqlarını, yaxud material
çatışmamazlığına görə yox, daha
çox belə amansız silahdan insanlara qarşı istifadəni
rüsvayçılıq hesab etmələri ilə əlaqədardır.
Əslində bu məlumatı tarixi gerçəklik kimi qəbul
etmək doğru olmaz, ona görə ki, Həsən bəy
Rumlunun yazdığına görə XVI əsrin 30-cu illərində
Xorasanda özbəklərə qarşı savaşda
topçu Ustad Şeyxinin topçuları və Rumlu tüfəngçiləri
haqqında məlumat verilib. O cümlədən 1539-cu ildə
Xorasanın Xəvaf hakiminin oğlu üsyan edib Ost
qalasını tutduqda, Şah Təhmasib öz topçu və
tüfəngçilərini oranı geri almağa göndərmişdi.
Ost geri alındıqdan sonra yaxın kəndlərdən
birində gizlənmiş Xacə Kəlana nəsihət vermək
üçün onun yanına göndərilmiş
topçubaşı Ustad Şeyxi və bu zaman Astaraya göndərilən
Qızılbaş qoşunun rəhbər heyətində
topçubaşı Süleyman bəy haqqında məlumata
da təsadüf edilir. Bu hadisədən xeyli sonra, yəni
1603-cü ildə Bəlx savaşına Şah Abbas 300 zərbzən
(top) və 1000 tüfəngçi aparmışdı.
E.Kempferin yazdığına görə 1622-ci ildə
portoqollarla savaşda xeyli top ələ keçirilmişdi ki,
onlardan 10 ədədi Bəndər Abbasda, qalanı isə
başqa qalalarda yerləşdirilmişdi. 1637-ci ildə isə
Holşteyn hökmdarı III Fridrixin Şaha göndərdiyi
bir neçə top isə Qəzvində idi. Topxanaya
aid olan döyüş sürsatı və başqa ləvazimatlar
Təbərək qalasında xüsusi cəbbəxanada
saxlanılırdı.
Şardenə görə əvvəllər
topçuların sayı 12000 nəfər olmuş və
1638-ci ildə Bağdad itirildikdən sonra onların sayı azadılmış
və sonra II Şah Abbas bu korpusu 1655-ci ildə onların
topçubaşısı Hüseynqulu xan öldükdə ləğv
edir. Ancaq Səfəvilərin hakimiyyətinin son illərində
artileriya korpusunun hüquqları ehtimal ki, özünə
qaytarılmışdır. Belə ki, Sanson Səfəvi
dövlətində XVII yüzilliyin 80-ci illərində 4000 nəfərdən
ibarət topçu olduğunu yazır ki, onun bu məlumatı
artileriya korpusunun yenidən təşkil olunduğunu göstərir.
Şah Sultan Hüseynin (1694-1722) Xorasana müxtəlif
hərbi ekspedisiyasında da artileriyanın qoşunun bir hissəsi
kimi yenə də adı çəkilir.
Zabil Bayramlı
tarix üzrə
elmlər doktoru, professor
Xalq Cəbhəsi.- 2016.- 11 noyabr.-
S.14.