Prezident İlham
ƏLİYEV: Biz Xəzər dənizinə
dostluq,
sülh, təhlükəsizlik və əməkdaşlıq
dənizi kimi baxırıq
Biz Bakı Sammitində qəbul edilmiş uzlaşdırılmış qərara sadiqliyimizi təsdiqləyərək, sahilyanı dövlətin suverenliyinin şamil edildiyi su məkanı da daxil olmaqla 25 dəniz mili ölçüsünü əsas götürərək milli zonanın eninin müvafiq şəkildə razılaşdırılmasına tərəfdarıq. Biz dənizin dibinin həmhüdud sahələrinin bölgüsündə əsas norma kimi hamılıqla tanınmış orta xətt prinsipini toxunulmaz hesab edir, dənizçilik, Xəzər dənizindən digər dənizlərə sərbəst gediş-gəliş və tranzit məsələlərinə böyük əhəmiyyət veririk.
İlham ƏLİYEV
Azərbaycan Respublikasının
Prezidenti
SSRİ dağıldıqdan sonra müstəqillik əldə etmiş sahilyanı dövlətlərdə ortaya çıxan problemlərdən biri Xəzər dənizinin hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi problemi idi. Bu məsələ həmin illərdə tezliklə Xəzər dənizini əhatə edən beş ölkənin – Rusiya, İran, Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistan respublikalarının əsas müzakirə obyektlərindən birinə çevrildi.
Əlbəttə,
sovet imperiyasının süqutu
nəticəsində Xəzərsahili dövlətlərin
sayının ikidən beşə yüksəlməsi Xəzər
dənizinin hüquqi statusuna
yenidən baxılmasını zəruri edirdi.
Əvvəllər Xəzərin hüquqi
statusu uzun illər çar Rusiyası (sonradan
SSRİ) və İran arasında bağlanmış ikitərəfli
müqavilələrlə tənzimlənirdi.
Xəzərin hüquqi statusunun ilkin müddəaları Peterburq
(1723), Rəşt (1731), Gülüstan
(1813), Türkmənçay (1828) müqavilələrində öz əksini tapmışdır. Lakin həmin sənədlərdə də hüquqi baxımdan “status”
anlayışı olmamışdır. Bu
müqavilələrlə Rusiyaya Xəzərdə
böyük imtiyazlar verilirdi. Xəzərin hüquqi
statusuna daha çox diqqət ayıran sənəd 1921-ci il fevralın 26-da Moskvada
imzalanmış Rusiya – İran
müqaviləsi olmuşdur. Bu müqavilənin
3-cü maddəsində deyilir: “1881-ci ildə
sərhəd komissiyası tərəfindən müəyyən
edilmiş sərhəd xəttini hər iki yüksək səviyyədə
danışıq aparan tərəflər
İran və Rusiya
arasında su sərhədi kimi qəbul etməyə razılaşır.
Bu sərhəd qorunmalı və
toxunulmazdır”. (Qeyd etmək
lazımdır ki, bu
müqavilə ilə təsbit olunan sərhəd
xətti Astara–Həsənqulu su sərhədidir).
26 maddədən ibarət olan bu müqavilə Rusiya tərəfindən
Georqi Çiçerin
və İran tərəfindən
P.Qaraxan-Məmlük tərəfindən imzalanmışdır.
1935-ci ildə İranla SSRİ arasında
imzalanmış “Ticarət, dənizçilik və məskunlaşma
haqqında”, 1940-cı ildə imzalanmış “Ticarət və
dənizçilik haqqında” müqavilələrdə də
Xəzərin Sovet–İran
dənizi olması bir daha
vurğulanmışdır.
1970-ci ildə isə ilk dəfə olaraq Xəzər
dənizinin SSRİ-yə məxsus hissəsinin sektorlara bölünməsi məsələsi
müzakirə edilməyə başlanmış və SSRİ-nin Neft Sənayesi Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bu
bölgüyə əsasən Xəzər dənizi müvafiq olaraq Rusiya, Qazaxıstan, Azərbaycan, Türkmənistan,
habelə, SSRİ-nin quru
sərhədi ilə müəyyən edilən İran sektoruna bölünmüşdür. Bu
bölgü zamanı Xəzərin hüquqi, coğrafi vəziyyətindən
irəli gələn, beynəlxalq-hüquqi təcrübədə
hamı tərəfindən qəbul edilmiş
orta xətt prinsipi əsas
götürülmüşdür.
Xəzərin hüquqi
statusu SSRİ-nin süqutuna qədər bu
razılaşmalarla tənzimlənirdi. Hazırda da Xəzərin hüquqi statusu müəyyən edilmədiyindən Xəzəryanı
dövlətlər 1970-ci ildə qəbul olunmuş
sektorial bölgünü
dövlət sərhədi kimi qəbul
edirlər.
1992-ci
ildən başlayaraq isə Xəzərsahili
dövlətlərin ikitərəfli və çoxtərəfli
görüşlərdə dünyanın ən böyük gölünün
hüquqi statusu məsələsi
ilə bağlı müzakirə və danışıqlar
başlanmışdır.
Bununla da hüquqi statusun həllində
fərqli mövqelərin ortaya
çıxması ilə günümüzə qədər davam edən status məsələsinin
müzakirəsinin əsası qoyulmuşdur.
Sonrakı müzakirələri də göstərdi ki, Xəzərin hüquqi
statusu məsələsinə hər bir dövlət fərqli yanaşır və bu zaman daha
çox beynəlxalq-hüquqi normalara deyil, milli maraqlara söykənirlər.
Bu yanaşma bəzi hallarda ölkələr arasında müəyyən
narazılıqlar da yaradır və ona görə də problemin
birdəfəlik həlli yubanır.
Xəzərin sərhəd
gölü olduğunu
nəzərə alaraq, Azərbaycan
dövlətinin təklif etdiyi kimi, onun milli
sektorlara bölünməsinin zəruriliyini
belə əsaslandırmaq olar: - Xəzər
beynəlxalq sərhəd gölüdür.
- Xəzər orta xətt prinsipi
ilə milli sektorlara
bölünməlidir. - Xəzərin milli
sektorlara bölünməsi keçmiş SSRİ dövründəki
(1970-ci ildə qəbul olunmuş
bölgüyə əsasən) bölgüyə əsaslanmışdır.
- Belə bölgü artıq mövcud olduğundan Xəzəryanı
dövlətlər statusu müəyyənləşdirməzdən
əvvəl öz milli
sektorunda işə başlaya
bilərlər.
Bu həlli vacib məsələ
ilə bağlı sentyabrın 29-da Rusiyanın Həştərxan
vilayətində Xəzəryanı ölkələrin
dövlət başçılarının IV sammiti
baş tutdu. Sammitdə
Azərbaycan Prezidenti İlham
Əliyev, Rusiya Prezidenti
Vladimir Putin, İran Prezidenti Həsən
Ruhani, Qazaxıstan Prezidenti
Nursultan Nazarbayev və
Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu
Berdiməhəmmədov iştirak etdilər.
Sammitdə “Xəzər beşliyi”
iştirakçıları tərəfindən Xəzər dənizinin
hüquqi statusunun və
regionda təhlükəsizlik məsələsinin
hərbi tərəfləri müzakirə olundu.
Tədbir çərçivəsində “Xəzər
beşliyi” dövlət
başçılarının iştirakı ilə hökumətlərarası
beştərəfli sazişlər imzalandı. Bu dövlətlərin müvafiq
nazirlikləri tərəfindən dənizin
hidrometeorologiyası sahəsində əməkdaşlıq, Xəzər
dənizində fövqəladə
halların qarşısının alınması və nəticələrinin
aradan qaldırılması sahəsində
əməkdaşlıq və Xəzər dənizinin su bioloji
resurslarının qorunması və onlardan
rasional istifadə olunması haqqında
sazişlər imzalandı. Sammitdə Azərbaycan, Rusiya, İran,
Qazaxıstan və Türkmənistan prezidentlərinin Bəyanatı imzalandı. Sammitdə iştirak edən dövlət
başçımız İlham Əliyev
həm Xəzərin hüquqi statusu, həm də Xəzərətrafı
ölkələrin ümumi təhlükəsizliyi,
bu sərvətin qorunub
saxlanılması barədə çıxış etdi. Prezident İlham Əliyev qeyd etdi ki, Azərbaycanın bütün Xəzəryanı ölkələrlə
sıx, qarşılıqlı faydalı, dost,
tərəfdaşlıq əlaqələri mövcuddur.
Xalqlarımızı tarix birləşdirir
və böyük dəyər ondadır ki, qarşılıqlı fəaliyyət ənənələrini,
dəstəyi və mehriban qonşuluğu qoruduq və
hazırda bunları genişləndiririk.
Prezidentin sözlərinə görə, 2010-cu
ildə Bakıda keçirilmiş sammitdən
sonrakı illərdə faydalı şəkildə iş görülüb: “Həştərxan sammitində əldə edilən
razılaşmalar çox ciddi,
səmimi işin nəticəsidir. Çünki ümumi siyasi iradəmizi ortaya
qoymasaydıq, nail olduğumuza
çatmağımız çətin olacaqdı. Bu gün qəbul edilən
qərarları bir neçə istiqamətdə
irəliyə atılan vacib addım kimi qiymətləndirmək olar. Bu qərarlar, həmçinin
Xəzərdə qarşılıqlı fəaliyyətimizlə
bağlı bütün məsələləri
həll edəcəyimizə dair bizə böyük əminlik verir”.
Azərbaycan
Prezidenti qeyd etdi ki, Xəzəryanı
ölkələrin qarşılıqlı fəaliyyətinin
müxtəlif mərhələlərində bu
fəaliyyətin başlıca məsələlərin
nizamlanması üzrə konsensusa
çatmağın nə qədər real
olmasına dair müxtəlif qiymətləndirmələr
mövcud olub: “Həştərxan
sammitinin yekunu üzrə
müzakirələr, həllər və imzalanmış sənədlər
Xəzəryanı ölkələrin siyasi
iradənin olduğu təqdirdə bütün qarşılıqlı fəaliyyət
məsələlərini həll edə biləcəyini
açıq-aydın göstərir”.
Dövlət
başçımız bildirdi ki, Xəzər bizim ümumi sərvətimizdir, biz
onu qoruyuruq. Daha da yaxşı
qorumalıyıq. Bunu konkret addımlarımızla, o cümlədən infrastruktur
layihələr və investisiyalarla etməliyik,
ölkələrimiz üçün yeni imkanlar
yaratmalıyıq. Ölkələrimizin üstünlüyü
təkcə öz aramızda dostluq etməyimizdə və bir-birimizə səmimi
yanaşmağımızda deyil. Bizim üstünlüyümüz
həm də ondadır ki, biz
iqtisadi baxımdan özümüzü
təmin edən ölkələrik. Ölkələrimizdə
ciddi maliyyə problemləri yoxdur, biz infrastruktura
iri həcmdə investisiyalar
yatıra bilərik və bunu edirik.
Prezident İlham Əliyev Xəzərin
hüquqi statusu ilə
bağlı dedi: “Biz Bakı Sammitində qəbul edilmiş uzlaşdırılmış qərara
sadiqliyimizi təsdiqləyərək,
sahilyanı dövlətin suverenliyinin şamil edildiyi su məkanı da daxil olmaqla 25 dəniz mili ölçüsünü
əsas götürərək milli
zonanın eninin müvafiq
şəkildə razılaşdırılmasına tərəfdarıq.
Biz dənizin
dibinin həmhüdud sahələrinin
bölgüsündə əsas norma kimi hamılıqla tanınmış orta xətt prinsipini toxunulmaz hesab edir, dənizçilik, Xəzər dənizindən
digər dənizlərə sərbəst gediş-gəliş
və tranzit məsələlərinə
böyük əhəmiyyət veririk”.
Azərbaycan Prezidenti vurğuladı ki,
ötən dövr ərzində Xəzərdə
əməkdaşlığın hüquqi
bazasının möhkəmləndirilməsi üzrə xeyli iş görülüb:
“Tərəflər Xəzər dənizində
fövqəladə halların xəbərdar edilməsi və
nəticələrinin ləğv olunması sahəsində əməkdaşlıq
haqqında sazişin
razılaşdırılmasını başa
çatdırıblar və imzalanmasını təklif ediblər.
Bu sahədə Xəzəryanı ölkələrin
əməkdaşlığının və
qarşılıqlı fəaliyyətinin möhkəmləndirilməsi
Xəzərdə daha səmərəli və
təhlükəsiz fəaliyyətə xidmət edəcək.
Azərbaycan və Qazaxıstan, Azərbaycan və
Rusiya, Qazaxıstan və Rusiya
arasında ikitərəfli əlaqələri, eləcə də
Xəzər dənizinin dibinin
bölünməsi üzrə Azərbaycan, Qazaxıstan və
Rusiya arasında üçtərəfli sazişi xüsusilə qeyd
etmək istəyirəm”.
Prezidentin sözlərinə görə, bu sazişlər Xəzərin hüquqi
statusunun hərtərəfli
nizamlanması üçün vacib rol oynayır: “Azərbaycan
hesab edir ki, bu sazişlərdə yer almış prinsiplər bütün
Xəzəryanı dövlətlər arasında dəniz dibinin bölünməsi üzrə
razılaşmaların əldə olunması üçün
yaxşı əsas ola bilər. Biz Xəzər dənizinə dostluq,
sülh, təhlükəsizlik və əməkdaşlıq
dənizi kimi baxırıq. Azərbaycan Xəzəryanı
ölkələrlə qarşılıqlı hörmət və
etimada əsaslanan ikitərəfli əlaqələrin
inkişafına xüsusi diqqət yetirir. Xəzəryanı ölkələr
arasında sıx dostluq əlaqələri
və çoxsahəli əməkdaşlıq regionumuzda sabitlik, əmin-amanlıq
və təhlükəsizliyin rəhnidir”.
Tədbirdə iştirak edən Rusiya Prezidenti Vladimir Putin də öz növbəsində bildirdi ki, dünya və Rusiya iqtisadiyyatında bəzi problemlərə
baxmayaraq, iqtisadi sahələrdə
də irəliləyiş var. Biz son vaxtlar
əmtəə dövriyyəsində çox
böyük olmasa da, artım müşahidə edirik
— 2 faiz, hər halda, bu, artımdır. Biz həmişə
görüşməyə, bütün
ikitərəfli məsələlərimiz barədə bir daha müzakirə və
fikir mübadiləsi aparmağa
şadıq.
Eyni zamanda, o, əmin olduğunu
söylədi ki, biz
2016-cı ildə Xəzərin statusu məsələsini
birdəfəlik həll edə bilərik.
Prezident İlham Əliyev
çıxışında enerji
resurslarının mənimsənilməsi və beynəlxalq bazarlara nəqli üzrə ticarət-iqtisadi əlaqələrin
dərinləşdirilməsi, investisiya mühitinin
yaxşılaşdırılması, Xəzər dənizi regionunda etibarlı və təhlükəsiz
kommunikasiyaların yaradılması və yüksək rentabelli və ekoloji təmiz texnologiyaların cəlb edilməsindən
danışdı: “Xəzər dənizi nəqliyyat dəhlizlərinin
inkişafı üzrə bir çox beynəlxalq və regional
layihələrin birləşdirici halqasıdır. Azərbaycan neft-qaz sahəsində
Xəzəryanı qonşuları ilə əməkdaşlığa
böyük əhəmiyyət verir. İran və Rusiya şirkətləri Xəzərin Azərbaycan
sektorunda neft-qaz
resurslarının işlənməsində sərmayədarlar
qismində uğurla iştirak
edirlər. Azərbaycan, həmçinin Qazaxıstan və
Türkmənistan şirkətləri üçün
öz ərazisi vasitəsilə neft və neft məhsullarının
tranzitini həyata keçirir.
Bundan başqa, Azərbaycan,
İran və Rusiya
arasında üçtərəfli əməkdaşlıq
çərçivəsində elektrik enerjisi və nəqliyyat sahəsində
yaxşı perspektivlər mövcuddur”.
İlham Əliyev dedi ki, cari il
sentyabr ayının 22-də Azərbaycanda
Yeni Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət
Limanı Kompleksinin birinci
mərhələsi çərçivəsində bərə
terminalı istismara verilib:
“Birinci mərhələdə bu limanın yükaşırma gücü ildə 10 milyon
ton və 50 min konteyner təşkil edəcək. Həyata
keçirilməsi iki ildən sonra planlaşdırılan üçüncü
mərhələnin yekununda isə
yükaşırma qabiliyyəti 25 milyon ton yük və 1 milyon konteynerə çatdırılacaq”.
Göründüyü kimi, dünyanın ən
böyük gölü
olan, lakin hidrocoğrafi xüsusiyyətərinə
görə dəniz adlanan Xəzərin hüquqi statusu ilə
yanaşı, iqtisadi maraqlar,
qarşılıqlı əməkdaşlıq adıçəkilən
ölkələrin münasibətlərində əsas predmetdir. Burada hüquqi statusun müəyyənləşdirilməsi
nə qədər çətin proses olsa da,
qarşılıqlı əməkdaşlıq və birgə
iqtisadi maraqlar da bir o
qədər əlverişli və əhəmiyyətlidir.
Anar TURAN
Xalq qəzeti.- 2014.- 1 oktyabr.- S.1.