Məhkəmə-hüquq
islahatlarının növbəti mərhələsi
Vahid məhkəmə təcrübəsinin
yaradılması mexanizmləri müəyyən edildi
Azərbaycan Respublikasının
Prezidenti cənab İlham Əliyevin “Məhkəmə-hüquq
sistemində islahatların dərinləşdirilməsi
haqqında” 3 aprel 2019-cu il tarixli Fərmanı ilə məhkəmə-hüquq
sisteminin inkişafında yeni mərhələnin
başlanmasının və bu sahədə islahatların dərinləşdirilməsinin
təməli qoyulmuş, yeni yol xəritəsi müəyyən
olunmuşdur. Ölkə Prezidenti islahatların yeni mərhələsinin
hədəflərini belə müəyyən etmişdir:
müasir dövrün tələblərinə cavab verən,
cəmiyyətdə yüksək nüfuza malik ədalət
mühakiməsinin formalaşdırılması prosesini
sürətləndirmək məqsədilə məhkəməyə
müraciət imkanları daha da genişləndirilməli, məhkəmələrin
fəaliyyətində şəffaflıq
artırılmalı, məhkəmə icraatının
effektivliyi yüksəldilməli, məhkəmə qərarlarının
tam və vaxtında icra edilməsi təmin olunmalı,
süründürməçiliyin aradan qaldırılması
üçün görülən tədbirlər gücləndirilməlidir.
Ötən
dövr ərzində bu məqsədlə artıq bir sıra
əhəmiyyətli işlər
görülmüşdür. Belə ki, qanunvericiliyə əlavə
edilmiş birinci paket dəyişiklik və əlavələr
nəticəsində məhkəmə icraatının həyata
keçirilməsi qaydaları daha da təkmilləşdirilmiş,
sahibkarların hüquqlarının səmərəli
müdafiəsinin təmin edilməsi üçün yeni
kommersiya məhkəmələri yaradılmış, məhkəmə
aidiyyəti ilə bağlı mübahisələrə
operativ baxılmasının qaydaları müəyyənləşdirilmişdir.
Artıq 2020-ci il yanvar ayının 1-dən etibarən həmin
normalar ölkəmizdə tətbiq edilməyə
başlanılacaqdır.
İslahatların
növbəti mərhələsi kimi ölkə Prezidenti 18
dekabr 2019-cu il tarixdə Milli Məclis tərəfindən 29
noyabr 2019-cu il tarixdə qəbul edilmiş qanunları
imzalamış, eləcə də bununla bağlı bir
sıra sərəncamlar vermişdir. Həmin qanunlar paketi yenə
də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin qanunvericilik təşəbbüsü
əsasında qəbul edilmişdir.
Məlum
olduğu kimi, bu günədək vahid məhkəmə təcrübəsini
formalaşdırmağa imkan verən mexanizmlər kifayət qədər
təkmil deyildi. Belə ki, Ali Məhkəmənin Plenumu tərəfindən
verilən izahlar tövsiyə xarakteri
daşıdığından və onun nəzərə
alınmamasının heç bir hüquqi nəticəsi
olmadığından vahid məhkəmə təcrübəsinin
yaradılmasında nəzərdə tutulan nəticəyə
nail olmaq mümkün olmurdu. Bundan başqa, işə baxan məhkəmə
tərkibləri arasında hüququn tətbiqində yaranan
fikir ayrılıqlarının hansı qaydada həll edilməli
olduğunu nizama salan təkmil mexanizm də mövcud deyildi.
Ona görə də, bəzi hallarda, məhkəmə tərkibləri
tərəfindən oxşar faktiki halları olan mübahisələr
üzrə fərqli qərarların qəbul edilməsinə
rast gəlinirdi.
Hazırda
qəbul edilən qanunlar, ilk növbədə, məhkəmələrin
hüquqi məsələlərin həllinə
yanaşmasının sabitliyini və normativ hüquqi
aktların tətbiqi ilə bağlı hüquqi mövqeyinin
proqnozlaşdırılan olmasını təmin etmək məqsədilə
Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin vahid məhkəmə
təcrübəsi formalaşdırmaq vəzifəsinin icra
olunması mexanizmlərini təsbit edir.
Bununla bağlı olaraq “Məhkəmələr
və hakimlər haqqında” Azərbaycan Respublikasının
Qanununa yeni 79-1-ci maddə əlavə edilmişdir. Həmin
maddəyə görə, vahid məhkəmə təcrübəsinin
formalaşdırılmasında əsas məqsəd hüquqi
məsələlərin həllinə yanaşmanın
sabitliyini təmin etməkdən, fərqli yanaşma
hallarına son qoyulmasından, maddi və prosessual hüquq
normalarının birinci instansiya, apelyasiya və kasasiya məhkəmələrində
eyni cür tətbiqinə nail olmaqdan ibarətdir. Vahid məhkəmə
təcrübəsi isə Ali Məhkəmənin
kollegiyalarının, konkret işlər üzrə Plenum qərarlarının,
habelə Ali Məhkəmə Plenumunun məhkəmə təcrübəsinə
dair verdiyi izahlar vasitəsi ilə
formalaşdırılır.
Məhkəmə
təcrübəsinin vahidliyinin təmin edilməsi ilə əlaqədar
mexanizmin yaradılması üçün Mülki-Prosessual,
İnzibati Prosessual və Cinayət Prosessual Məcəllələrinə
olduqca əhəmiyyətli dəyişiklik və əlavələr
edilmiş, bu günə kimi İnzibati Prosessual Məcəllədə
nəzərdə tutulmuş qayda bir qədər də təkmilləşdirilməklə
bütün kollegiyaların fəaliyyətinə aid
edilmişdir.
Buna
görə, Ali Məhkəmənin işlərə baxan məhkəmə
tərkibi əvvəllər qəbul etdiyi qərarda müəyyən
edilmiş hüquqi mövqeyindən fərqli qərar qəbul
edilməsini zəruri hesab etdikdə bu barədə əsaslandırılmış
təqdimatla Ali Məhkəmənin sədrinə müraciət
edir və sədr tərəfindən işin baxılması
təyin edilir.
Mülki
işlər üzrə Ali Məhkəmənin mülki və
kommersiya kollegiyaları birgə, inzibati işlər üzrə
inzibati kollegiyası və cinayət işləri üzrə
isə cinayət kollegiyası mübahisəli hüquqi məsələyə
baxaraq ona dair hüquqi mövqelərini qəbul edəcəyi
qərardadda təsbit edəcəkdir. Bundan sonra eyni xarakterli məsələlərə
baxılarkən Ali Məhkəmənin digər məhkəmə
tərkibləri həmin qərardadda müəyyən
edilmiş hüquqi mövqeləri rəhbər tutmaqla qərar
çıxaracaqlar.
Vahid
məhkəmə təcrübəsi ilə əlaqədar
qanunvericilikdə edilmiş dəyişikliyin əsas mahiyyəti
ondan ibarətdir ki, həmin təcrübə qüvvədə
olduğu müddətdə məhkəmələr
üçün məcburi xarakter daşıyır. Yəni,
təcrübənin mövcud olduğu zaman kəsiyində məhkəmələrin
qəbul etdikləri qərarlar ona uyğun olmalıdır. Belə
ki, təcrübəyə əməl olunmaması həmin qərarların
ləğvi üçün müstəqil əsas hesab
olunur.
“Məhkəmələr
və hakimlər haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanunun
80-cı maddəsinə edilmiş əlavənin məzmunundan
isə görünür ki, hüququn inkişafını təmin
etmək məqsədi ilə formalaşmış mövcud təcrübənin
dəyişdirilməsi, apelyasiya məhkəməsi və ya
Ali Məhkəmənin məhkəmə tərkibi tərəfindən
göstərilmiş təşəbbüsə əsasən
məhkəmə təcrübəsinin yenisi ilə əvəzlənməsi
anına kimi mövcud olan təcrübə məcburi xarakter
daşıyır.
Nəzərə
almaq lazımdır ki, yeni qanunvericilik normaları formalaşmış
təcrübənin daimi xarakter
daşımadığını, zərurət olarsa, onun dəyişikliyə
məruz qalacağının mümkünlüyünü də
nəzərdə tutur. Eyni zamanda, qanunvericilik imkan verir ki,
mövcud təcrübədən fərqli olan, daha mükəmməl
təcrübənin yaradılması barədə apelyasiya məhkəməsi,
yaxud da Ali Məhkəmənin məhkəmə tərkibi əsaslandırılmış
təşəbbüslə çıxış etsin və
son nəticədə ona uyğun məhkəmə təcrübəsi
formalaşsın.
Qanunvericiliyə
edilmiş əlavə və dəyişikliklərdən sonra
Ali Məhkəmənin Plenumunun müxtəlif məsələlərə
dair işlər üzrə maddi və prosessual hüquq
normalarının tətbiqinə dair verdiyi izahla bağlı
qərarlarının hüquqi əhəmiyyəti
artacaqdır. Məlum olduğu kimi, bu günədək Ali Məhkəmənin
Plenumunun belə qərarları məcburi hüquqi qüvvəyə
malik deyildi, tövsiyə xarakterli idi. Yeni dəyişikliklərlə
Ali Məhkəmə Plenumunun məhkəmə təcrübəsinə
dair verdiyi izahlarla bağlı qərarlarının məcburi
hüquqi qüvvəyə malik olduğu təsbit edilir. Belə
ki, hüququn tətbiqi üzrə məhkəmə təcrübəsinin
vahidliyinin pozulması məhkəmə aktlarının
kasasiya və əlavə kasasiya qaydasında ləğvinin əsasını
təşkil edəcəkdir. Hüququn tətbiqi üzrə
məhkəmə təcrübəsinin vahidliyinin pozulması
isə məhkəmə aktlarının ləğv edilməsinə
yalnız o halda əsas olacaqdır ki, qətnamə, hökm,
qərar və ya qərardad Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin
Plenumunun maddi və ya prosessual hüquq normalarının tətbiqi
ilə bağlı məhkəmə təcrübəsinə
dair məsələlər üzrə izahlarına zidd olsun və
həmin izahlarda təsbit olunmuş hüquqi mövqedən fərqli
yanaşmanın tətbiqi zərurəti kifayət qədər
əsaslandırılmasın.
Ali Məhkəmənin
Plenumunun izahla bağlı qərarının əhəmiyyətini
nəzərə almaqla “Məhkəmələr və hakimlər
haqqında” Qanuna, həmçinin belə bir müddəa əlavə
edilmişdir ki, Ali Məhkəmənin Plenumu onun sonuncu
iclasından ötən dövr ərzində Azərbaycan
Respublikası Cinayət-Prosessual, Mülki-Prosessual və
İnzibati-Prosessual məcəllələrində müəyyən
edilmiş qaydada müvafiq kollegiyaların bütün hakimlərindən
ibarət tərkibdə qəbul etdiyi qərarları (qərardadları)
nəzərdən keçirir və Ali Məhkəmənin
Plenumunun məhkəmə təcrübəsinə dair məsələlər
üzrə mövcud izahına dəyişikliklər edir və
ya yeni izah verir.
Qeyd
edilməlidir ki, yeni tənzimləmələr Ali Məhkəmənin
Plenumunun izahla bağlı qərarlarının hansı
hallarda qəbul edilməli olduğunu müəyyən
etmişdir. Buna görə, məhkəmə təcrübəsinin
ümumiləşdirilməsi nəticəsində məhkəmələr
tərəfindən maddi və prosessual hüquq
normalarının tətbiqində sistemli xarakter daşıyan
nöqsanlar müəyyən edildikdə Ali Məhkəmənin
Plenumu məsələyə baxır və belə
nöqsanlara yol verilməməsi üçün müvafiq
izahı nəzərdə tutan qərar qəbul edir.
Qanunda,
həmçinin təsbit olunmuşdur ki, Ali Məhkəmə
Plenumunun məhkəmələr tərəfindən maddi və
prosessual hüquq normalarının tətbiqində sistemli
xarakter daşıyan nöqsanlarla bağlı qərarı qəbul
edildikdən sonra nöqsanların müəyyən edildiyi sahədə
məhkəmələrin fəaliyyətinin monitorinqi təşkil
edilir. Monitorinq, ən azı, 1 il müddətində həyata
keçirilir. Monitorinqin aparılması qaydasını Ali Məhkəmənin
təklifləri əsasında Məhkəmə-Hüquq
Şurası müəyyən edir.
Dövlət
başçısı imzaladığı sərəncamla, həmçinin Məhkəmə-Hüquq
Şurasına tövsiyə etmişdir ki, sözügedən
monitorinqin aparılması qaydasını Ali Məhkəmənin
təklifləri əsasında iki ay müddətində
müəyyən etsin.
Monitorinqin
aparılması nöqsanlar aşkar edilmiş sahələr
üzrə Ali Məhkəmənin Plenumu tərəfindən
qəbul edilmiş qərarların məhkəmə fəaliyyətində
nəzərə alınıb-alınmadığını
müəyyən etməyə imkan verəcək və beləliklə
də, bütün məhkəmə instansiyalarının
vahid məhkəmə təcrübəsinə uyğun fəaliyyət
göstərməsini təmin edəcəkdir.
Həmçinin
qanunvericilikdə edilmiş əlavə və dəyişikliklərlə
ekspertiza ilə bağlı fəaliyyət daha səmərəli
tənzimlənmiş, ekspertizanın aparılması müddətləri
dəqiqləşdirilmiş, bu sahədə proses
iştirakçılarının hüquqları genişləndirilmişdir.
Bütün bunlar isə məhkəmə-hüquq
islahatlarının tərkib hissəsi olmaqla ölkədə
qanunların eyni cür tətbiq olunmasını, ekspertiza tədqiqatının
aparılmasında süründürməçilik
hallarının aradan qaldırılmasını, vətəndaşların
pozulmuş hüquqlarının daha tez və ədalətli bərpasını
təmin edəcəkdir.
Xəqani MƏMMƏDOV,
Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin
hakimi
Xalq qəzeti.- 2019.- 21 dekabr.- S.5.